'Brood zullen die Amerikanen ons niet brengen, alleen oorlog'

Komen de Amerikanen naar Tadzjikistan om van daaruit de Taliban aan te vallen? Die vraag houdt alle Tadzjieken bezig. De vrees voor overslaan van de oorlog is groot....

In de theehuizen, waar de mannen in de schaduw van de platanen van hun aardewerken kommetjes slurpen en de wereld bespreken, is de vraag die iedereen op de lippen brandt: komen de Amerikanen? De theedrinkers vragen het met bezorgdheid in hun stem. Want als ze komen, wat gebeurt er dan met Tadzjikistan?

Het straatarme berglandje ten noorden van Afghanistan ligt ineens aan de frontlijn van de door de VS afgekondigde oorlog tegen het terrorisme. De Tadzjieken zijn bang dat de burgeroorlog tussen de regering, moslimrebellen en plaatselijke krijgsheren, die in de jaren negentig aan tienduizenden mensen het leven kostte en het land heeft geruïneerd, weer kan oplaaien als de Amerikanen hun land zullen gebruiken als uitvalsbasis voor een vergeldingsactie.

'Brood en zout zullen die Amerikanen ons niet brengen, alleen maar oorlog', zegt Soelejman Goerbanov. Hij heeft in de burgeroorlog acht familieleden verloren. 'Vroeg of laat slaat de oorlog in Afghanistan over. Het leven is al moeilijk genoeg, en dan wordt het onmogelijk.'

Komen de Amerikanen? Het was de Russische minister van Defensie Sergej Ivanov die dinsdag min of meer antwoord gaf op die vraag. Rusland heeft drie vliegbases en 25 duizend man in Tadzjikistan gelegerd. Ze bewaken niet alleen de grens met Afghanistan; hun kazerne bij het presidentiële paleis in Doesjanbe is een waarschuwing voor iedereen die aan de status quo probeert te morrelen. Het vliegveld bij de hoofdstad kan ter beschikking worden gesteld van de Amerikanen, zei Ivanov, 'als dat nodig zou zijn'.

President Imomali Rachmonov, een voormalige apparatsjik die overeind word gehouden door soldaten en subsidies uit Moskou, zal de minister niet tegenspreken. Hij steunt het Afghaanse verzet, en heeft weinig op met de Taliban. Maar ondanks zijn pogingen om zich op te werpen als de vader des vaderlands van Tadzjikistan, reikt zijn macht niet veel verder dan de grenzen van Doesjanbe.

Een betrouwbare uitvalsbasis is Tadzjikistan niet. In 1997 sloot Rachmonov een vredesakkoord met de moslimkrijgsheren die de bergen in handen hadden. In ruil voor het neerleggen van de wapens, gaf Rachmonov hen een derde van alle ministersposten en bestuursfuncties. Op een enkele schietpartij na heeft het vredesakkoord stand gehouden. Maar de komst van de Amerikanen kan het wankele evenwicht verstoren.

Na het middaggebed wil Hoesajnor Oemarali best uitleggen waarom hij geen Amerikanen in zijn land wil. Hij is een van de leiders van de Islamitische Renaissance Partij, die ten tijde van de burgeroorlog de meeste anti-regeringsstrijders leverde. 'Het gevaar bestaat dat de VS een oorlog wil beginnen tegen alle moslims. Hun president had het over een kruistocht. Ik weet wel dat hij zich later verontschuldigd heeft, maar toch: waar het hart vol van is loopt de mond van over.' Natuurlijk veroordeelt zijn partij het terrorisme, maar de VS hebben het door hun arrogante houding wel over zichzelf afgeroepen.

Sommige krijgsheren zijn getraind in de kampen van Bin Laden in Afghanistan. Na het vredesakkoord hebben ze zich teruggetrokken in het ontoegankelijke Pamir-gebergte. Ze bieden onderdak aan Juman Namangani, een Oezbeekse krijgsheer die een heilige oorlog voert in Centraal-Azië, en een luitenant van Bin Laden.

Maar ondanks de afkeer van de Amerikanen denkt geen van de oude krijgheren erover de wapens weer op te nemen. De meesten hebben hun camouflage-uniform na de ondertekening van het vredesakkoord verruild voor een driedelig pak.

Ze bekleden officiële posten, die hen de mogelijkheid geven ongestoord drugs uit Afghanistan naar Europa te smokkelen, en hun fortuin te maken zonder daarvoor te hoeven vechten.

'De wortels van het vredesakkoord reiken diep genoeg, en zullen niet worden vernietigd door de ontwikkelingen in Afghanistan', denkt VN-gezant Valentin Gatzinski. 'De partijen hebben hun autoriteit verbonden aan het akkoord. Ze hebben er te veel in geïnvesteerd om het op te zeggen.'

Tadzjikistan kan zelfs zonder de krijgsheren makkelijk in het ongerede raken. De economie kan een nieuwe stroom vluchtelingen uit Afghanistan niet aan. Van de zes miljoen Tadzjieken leven er vijf miljoen onder de armoedegrens. Ze hebben vluchtelingen eten noch onderdak te bieden. Rachmonov heeft de grens gesloten en het leger in staat van paraatheid gebracht, maar als het aantal vluchtelingen stijgt, is het onmogelijk ze te weren.

De Tadzjieken kunnen zichzelf niet eens te eten geven. Door de burgeroorlog zijn de irrigatiesystemen in verval geraakt, en de oogsten achteruit gegaan. De boeren zijn afhankelijk van de regen, en die is al twee jaar achter elkaar jaren uitgebleven.

Directeur Ardag Meghdessjan van het Wereldvoedselprogramma heeft uitgerekend dat Tadzjikistan dit jaar een tekort heeft van 341 duizend ton graan - en uitgerekend aan de grens met Afghanistan, is het tekort het grootst. Er is al een oproep voor voedselhulp de deur uit. 'Maar', zegt Meghdessjan, 'mijn angst is dat Tadzjikistan wordt vergeten.'

Meer over