Britse arbeidersbeweging won door gehoorzaamheid

In de spinnerijen, weverijen en ijzergieterijen van de 19de eeuwse Midlands werden Engelse boeren met harde hand tot de eerste moderne fabrieksarbeiders gesmeed....

Door Ben van Raaij

Een écht courant onderwerp is het niet meer, de geschiedenis van de arbeidersbeweging. Dertig jaar geleden wijdde bijna elke zichzelf respecterende student geschiedenis er zijn scriptie aan, liefst vanuit een marxistische visie. Maar toen het politiek-maatschappelijk klimaat in de jaren tachtig omsloeg, was het met de populariteit van het thema snel gedaan.

Teun Hoefnagel heeft zich hier niets van aangetrokken. De 64-jarige wijsgerig socioloog promoveert 23 maart op een studie met de bijna nostalgische titel Tussen traditie en emancipatie. De Engelse vakbeweging en haar strijd tegen de industriële arbeidsdisciplinering (1780-1914). Aan de Universiteit Leiden, de instelling waaraan hij dertig jaar als docent sociologie verbonden is geweest. 'Door persoonlijke omstandigheden en reorganisaties kwam ik pas na mijn deeltijdpensioen echt aan mijn promotie-onderzoek toe.'

Hoefnagels literatuurstudie analyseert de manier waarop Engelse arbeiders vanaf de Industriële Revolutie eind 18de eeuw - als eersten ter wereld - werden onderworpen aan een door mechanisatie aangedreven arbeidsdisciplinering en de wijze waarop ze zich daartegen trachtten te verzetten.

De overgang van een traditioneel agrarische naar een vroeg-industriële samenleving was een pijnlijk proces waarbij oude manieren van leven en werken werden vernietigd. In de dark satanic mills werden spinners en wevers tot fabrieksarbeiders gedrild en tot klasse gesmeed. De Britse historicus E. P. Thompson sprak in zijn gelijknamige klassieke studie uit 1963 dan ook van 'The making of the English working class'.

'Externe dwang' domineerde. In de textielfabrieken in de Midlands heerste een bikkelhard regime van lage lonen, streng toezicht, extreme werkdruk, stukloonsysteem en ook kinderarbeid. 'In Manchester kun je nog de onderkomens zien waar kinderen in ploegendiensten hun bed moesten delen.' Later kwam er ook 'interne dwang', de zogeheten moral machinery van methodisme en zondagsscholen.

De onvervalste uitbuiting leidde begin 19de eeuw tot de eerste vakbonden. Met stakingsacties werd getracht betere lonen af te dwingen. Na 1850, toen de eerste arbeidswetgeving was gerealiseerd en de welvaart groeide, gingen de 'unions zich ook op algehele belangenbehartiging en de culturele verheffing van hun leden richten.

De aanwezigheid van vakbonden in een industrie maakte groot verschil. 'Waar vakbonden lange tijd ontbraken, zoals in de confectiesector, waarin vooral vrouwen werkten, trof je de ergste sweatshops aan. In sectoren die wel vakbonden kenden, werden de gevolgen van het kapitalisme verzacht.'

Het is een verhaal van emancipatie en disciplinering. Enerzijds wist de Britse arbeidersbeweging met enig succes 'dignity at work', 'respectability' en 'a fair day's wage for a fair day's work' te realiseren, anderzijds raakte ze opgesloten in wat Max Weber de 'ijzeren kooi' van het kapitalisme noemde.

De paradox is, zegt Hoefnagel, dat beide processen zich tegelijkertijd voltrokken. De Britse arbeiders konden alleen erkenning verwerven door hun plaats in de maatschappelijke orde te accepteren. Emancipatie was een 'overwinning door gehoorzaamheid'.

Heeft deze heroïsche strijd ons vandaag de dag nog wat te zeggen? Het 19de eeuwse kapitalisme en de arbeidersklasse zijn immers passé. We hebben arbeidswetgeving en een welvarende verzorgingsstaat.

Hoefnagel vindt van wel. 'Het kapitalisme is door de globalisering tot een bijna ontologische vanzelfsprekendheid geworden. Door de scherpe internationale concurrentie heeft het zich weer verhard. In westerse landen worden werkdruk en arbeidstempo sterk opgevoerd. En waar vakbonden of wetgeving tekort schieten, zoals in China, zie je uitbuiting, ook van vrouwen en kinderen.'

Tijd dus voor een antikapitalistisch réveil? Dat ook weer niet, aldus Hoefnagel, die, hoewel zijn betoog anders doet vermoeden, actief lid is van de VVD. 'Het kapitalisme is het best mogelijke systeem. Het moet wél kritisch begeleid en gehumaniseerd worden. Want het mag goed zijn voor de welvaart, het is slecht voor het welzijn.'

Meer over