beschouwing

Brengt de laatste dag van Kaung Kaung Myanmar een nieuwe toekomst?

Uitvaart van een betoger die zondag door ordetroepen werd doodgeschoten bij protesten in de stad Kalaymyo, in het noordwesten van Myanmar.   	 Beeld AFP / LD via Facebook
Uitvaart van een betoger die zondag door ordetroepen werd doodgeschoten bij protesten in de stad Kalaymyo, in het noordwesten van Myanmar.Beeld AFP / LD via Facebook

Kaung Pyae Sone is dood. Neergeschoten door veiligheidstroepen in Myanmar, die met ongekend geweld de betogingen tegen het nieuwe regime neerslaan. ‘Kaung Kaung’ werd slechts 19. Wie was hij? Waarom ging hij de straat op? Wat was zijn droom?

Het is al laat op de zondagavond als de 53-jarige Myanmarees Htin Kyaw een telefoontje krijgt. Het is een medewerker van het OSC-ziekenhuis in Yangon, de grootste stad van Myanmar. De man wil weten of hij een zoon heeft met een litteken van een brandwond op zijn been. ‘Ja’, zegt Htin Kyaw. ‘Dat klopt.’ ‘Dan moet ik u helaas vertellen dat uw zoon is overleden.’

Zijn zoon, de 19-jarige Kaung Pyae Sone, is die middag in allerijl op de motor gestapt en naar weer een demonstratie gereden. ‘Ze schieten, er zijn doden gevallen, we moeten helpen’, had een vriend aan de telefoon gezegd. Hij had zijn helm, zijn schild en zijn zwembrilletje tegen rook en traangas gepakt, en was ervandoor gegaan.

Kaung Pyae Sone is een van de honderden betogers die de afgelopen maand zijn doodgeschoten door veiligheidstroepen in Myanmar. Demonstranten voeren daar dagelijks actie tegen het leger, dat op 1 februari regeringsleider Aung San Suu Kyi gevangen zette en het nieuw gekozen parlement naar huis stuurde. Suu Kyi’s partij Nationale Liga voor Democratie had de verkiezingen afgelopen november met grote overmacht gewonnen.

Het leger liet de betogers aanvankelijk begaan, tot het eind februari gericht op de betogers begon te schieten. Het zou de opmaat vormen voor een van de bloedigste maanden in de Myanmarese geschiedenis, waarbij volgens de activistengroep voor politieke gevangenen AAPP al meer dan vijfhonderd betogers en omstanders zijn doodgeschoten. ­Velen van hen waren net als Kaung Pyae Sone opvallend jong. Wat drijft hen? En hoe denken ze het van het machtige leger te kunnen winnen?

Kaung Pyae Sone kwam uit Noord-Okkalapa, een arme volkswijk in Yangon en een van de brandhaarden van het verzet. Hij deelde er een klein huis met zijn ouders, vijf broers en twee zussen. We spreken de familie via een tussenpersoon, een 31-jarige universitair docent die in dezelfde buurt woont. Hij bezoekt het gezin vijf dagen na de begrafenis. In de woonkamer heeft hij zijn telefoon op speakerstand gezet, waarna de gezinsleden beginnen te vertellen.

Kaung Kaung en zijn familie

De familie is, zoals miljoenen andere Myanmarese gezinnen, arm. ­Vader heeft hartproblemen en kan niet meer werken, moeder verkoopt groente op de markt. De oudste jongens klussen bij op de motortaxi. Hun huis, bestaande uit een woon­kamer en een slaapkamer, ligt in een straatje van nauwelijks een meter breed. Aan de muur hangt sinds kort een foto op posterformaat van Kaung Pyae Sone, een knappe jongen van 1,65 met een dun postuur. ‘Het was een vrolijke jongen’, zegt zijn 43-jarige moeder, Than Than Lwin. ‘En hij was geliefd bij zijn vrienden en zijn leraren.’

‘Hij hield van voetbal’, vult zijn 7-jarige zusje aan. Kaung Pyae Sone was de spits van het schoolteam. De prijzen die hij kreeg, hangen boven de poster aan de muur, als een eerbetoon. Volgens zijn broer was ‘Kaung Kaung’, zoals ze hem noemden, een groot fan van de Engelse voetbalclub Chelsea. Daaruit bleek een zekere eigenzinnigheid, want zijn broers waren allemaal voor Manchester United.

Kaung Pyae Sone Beeld
Kaung Pyae Sone

Kaung Kaung was volgens zijn 53-jarige vader Htin Kyaw de slimste van de jongens. Hij zat in de laatste klas van de middelbare school en was zich aan het voorbereiden op het toelatingsexamen voor de universiteit. De eerste keer was hij gezakt, nu ging hij het weer proberen. ‘Hij wilde bedrijfseconomie studeren, zodat hij geld kon verdienen voor zijn familie.’

In normale tijden ging Kaung Kaung elke ochtend van 06.30 tot 12.00 uur naar school.

’s Middags werkte hij als motortaxi-chauffeur, net als zijn oudere broers. Tot corona de boel verstierde. Met meer dan 100 duizend besmettingen en ruim drieduizend doden is Myanmar een van de zwaarst getroffen landen in Zuidoost-Azië. In september werd een lockdown afgekondigd, scholen gingen dicht en er was ook geen taxiwerk meer. De scholen zijn sindsdien niet meer open geweest. Kaung Pyae Sone ging vrijwilligerswerk doen in een quarantainecentrum voor coronapatiënten. Hij hielp met het wassen van kleren, bedden verschonen en maaltijden uitdelen.

Protesten

Ongeveer een week na de coup begonnen overal in het land de protesten. Honderdduizenden leraren, artsen en ambtenaren legden het werk neer. Veel van de betogingen werden via sociale media georganiseerd door jongeren. Protesten tegen het onrecht van de coup, maar vooral ook vóór vrijheden die onder een nieuwe militaire dictatuur zouden verdwijnen, zoals de vrijheid van menings­uiting en internetvrijheid. ‘Al zijn vrienden deden mee’, zegt Kaungs ­vader Htin Kyaw. ‘En zijn broers ook.’

Htin Kyaw moedigde zijn zoons aan in verzet te komen. Hij vertelt dat hij zelf de beroemde democratiseringprotesten van 1988 meemaakte. Destijds gingen jongeren ook massaal de straat op om te protesteren, tegen het autoritaire regime dat het land sinds 1962 met harde hand regeerde. De opstand werd bloedig neergeslagen en oppositieleider Suu Kyi werd onder huisarrest geplaatst. Het zou ruim 25 jaar duren voordat er een burgerregering kwam. En nu is die weer afgezet. ‘We kunnen dit niet weer laten gebeuren’, zegt Htin Kyaw. ‘Zelf kan ik het niet meer opbrengen, de jongeren moeten het nu doen.’

null Beeld

Sinds het leger eind februari gericht op betogers begon te schieten, treden soldaten op steeds extremere wijze op. Ze schieten betogers opvallend vaak in het hoofd, en executeren arrestanten. Op een video van 3 maart, gemaakt met een mobiele ­telefoon, is te zien hoe soldaten een man de straat op slepen en doodschieten. Een paar dagen later werd een medewerker van Suu Kyi’s partij opgepakt en gedood. Het lichaam, dat een dag later werd teruggegeven aan de familie, vertoonde sporen van ernstige marteling.

Excessief geweld van ordetroepen

Het excessieve geweld van de ­Myanmarese soldaten is wellicht te verklaren door het feit dat het leger al tientallen jaren kleine oorlogen voert in eigen land, waar verschillende etnische conflicten spelen. Volgens onderzoek van Amnesty International zijn de troepen die verantwoordelijk zijn voor de klopjacht in 2017 op de Rohingya’s – een moslimminderheid in het overwegend boeddhistische Myanmar –, nu ook betrokken bij het doodschieten van betogers. Daarnaast behoorden martel­kamers en strafkampen tot de vaste instrumenten van het vorige militaire regime. Met grof geweld hoopt het leger wellicht snel de angel uit het verzet te halen.

Voorafgaande aan de Dag van het Leger, afgelopen zaterdag, waarschuwde het leger dat het betogers ‘in het hoofd zou schieten’. Het leidde tot de bloedigste dag tot nu toe, met zeker 90 doden.

Door het geweld durfden de afgelopen weken veel minder betogers de straat op. Anderen raakten juist extra gemotiveerd. Dat was ook het geval bij Kaung Pyae Sone. Op 3 maart werden drie van zijn vrienden, die samen een vrijwilligersambulance bemanden, staande gehouden en uit de auto getrokken. Een beveiligings­camera registreerde hoe soldaten de jongens genadeloos in elkaar sloegen door meerdere malen met geweerkolven op hun hoofden te slaan. De jongens werden later afgevoerd naar de gevangenis. Ze hebben het overleefd, maar op de dag zelf ging het gerucht dat een van hen was overleden. Kaung Pyae Sone zat die avond huilend thuis. ‘Hij was toen nog meer gemotiveerd dan daarvoor’, zegt zijn vader.

Demonstraten gaan zondag de confrontatie aan met veiligheidstroepen in Yangon, de grootste stad van Myanmar. Beeld Getty
Demonstraten gaan zondag de confrontatie aan met veiligheidstroepen in Yangon, de grootste stad van Myanmar.Beeld Getty

De hoop ligt bij de schaduwregering

Het is de vraag hoelang de betogers het volhouden tegen de goed bewapende ordetroepen. Velen hebben hun hoop gevestigd op een groep ­ondergedoken parlementsleden die zegt als een schaduwregering te fungeren, maar deze groep kan tot nu toe weinig uitrichten. Anderen hopen op internationaal ingrijpen. De VS en de EU hebben sancties afgekondigd tegen het leger en tegen enkele bedrijven die nauwe banden hebben met de legerleiding. Deze week riepen de VS diplomaten terug en schortten de Amerikanen een handelsverdrag met Myanmar op. Van een internationaal front is evenwel geen sprake. Zo steunen China en Rusland het regime, waardoor de VN-Veiligheidsraad verdeeld blijft. Moskou, dat wapens levert aan het Myanmarese leger, stuurde afgelopen ­zaterdag zelfs een onderminister naar de festiviteiten.

Volgens de universitair docent die helpt met het interview, is de meeste hoop gevestigd op gewapende etnische groepen die het verzet gaan steunen. Dinsdag verklaarden drie van die groepen – verenigd in de Broederschapsalliantie – dat ze zich bij de burgerbeweging zullen aansluiten als het leger niet snel ophoudt met het doden van burgers. ‘Jongeren staan klaar om zich bij een federaal leger van etnische groepen en de schaduwregering aan te sluiten’, zegt de docent, die om veiligheidsredenen niet met zijn naam in de krant wil. Hij erkent dat er ook veel jongeren zijn die juist niet de stap naar geweld willen zetten. ‘Velen van hen vinden de junta te angstaanjagend om haar uit te dagen.’ Ook de vader van Kaung Pyae Sone zegt dat voor hem geweld niet de oplossing is. ‘Dit is een geweldloze beweging en dat moet zo blijven.’

Zondag, 14 maart

Op zondag 14 maart, de dag dat Kaung Pyae Sone overlijdt, stichten betogers brand op diverse industrieterreinen in Yangon. Een aantal van de fabrieken, waaronder enkele kledingfabrieken, is eigendom van Chinezen. Mogelijk botvieren betogers hun woede op Chinees eigendom, omdat velen van hen het gevoel hebben dat Beijing de legerleiding in ­Myanmar de hand boven het hoofd houdt. De ordetroepen reageren furieus op de brandstichtingen en schieten die dag naar schatting 36 mensen dood. Ook vallen er tientallen gewonden.

De betogers reageren op hun beurt woedend op het politiegeweld. In Noord-Okkalapa wordt een gemeentehuis in brand gestoken. Aan het eind van de middag verplaatst het protest zich naar een politiebureau elders in de wijk. Dit is het protest waar Kaung Pyae Sone door een vriend op wordt geattendeerd. Zijn familie hoort later van vrienden wat er is gebeurd.

Rouw bij een begrafenis zondag in Yangon. Beeld Getty
Rouw bij een begrafenis zondag in Yangon.Beeld Getty

Bij het politiebureau hebben de betogers een barricade gevormd. Ze scanderen: ‘Onze leider Suu Kyi heeft jullie getraind om geen mensen te vermoorden.’ Kaung Pyae Sone zit in de voorste linie, waar iedereen een schild vasthoudt om kogels tegen te houden. Dan klinkt een schot en wordt een vriend van Kaung Kaung geraakt. De scholier geeft zijn schild af om zich over het slachtoffer te ontfermen. Dan klinken opnieuw schoten.

De kogel gaat door Kaung Kaungs borst, van links naar rechts. Hij wordt met een ambulance afgevoerd naar het OSC-ziekenhuis, waar hij aan zijn verwondingen zal overlijden. De foto van zijn lichaam wordt later, zoals bij zoveel slachtoffers de afgelopen weken, verspreid via apps en sociale media. De vriend over wie Kaung Pyae Sone zich tijdens het protest ontfermde, overleeft het ook niet.

Een medewerker van het ziekenhuis meent Kaung Pyae Sone te herkennen van diens vrijwilligersdiensten in het quarantainecentrum. Zo komen ze erachter wie ze moeten bellen. Om zeker te weten dat het Kaung Kaung is, vraagt de arts naar het litteken op Kaung Pyae Sones been. Het is het litteken van een brandwond die Kaung Kaung opliep toen hij als 2-jarige in een berg hete as viel.

Kist vol bloemen

Drie dagen later wordt Kaung Pyae Sone in een kist vol met bloemen begraven. Er komen honderden mensen op af. Zijn docent schrijft op Facebook: ‘Rust in vrede lieve jongen, jij die in de klas altijd anderen hielp.’

Zijn familie is trots op Kaung Kaung. ‘Hij heeft zijn leven gegeven voor zijn land. Ik hoop dat mensen hem herinneren als de held die hij is’, zegt zijn vader. Zijn kinderen gaan door met protesteren, ook zijn 15-jarige dochter doet mee. Hij houdt haar niet ­tegen. ‘Het is hun plicht te vechten voor onze toekomst.’

Meer over