Analyse

Braziliaanse legertop houdt de eer aan zichzelf in nieuw politiek spel van president Bolsonaro

Jair Bolsonaro, de president die het militaire verleden van Brazilië verheerlijkt en flirt met het idee van een terugkeer naar een militair bewind, botste dinsdag hard met het leger, het instituut dat een steeds belangrijkere pijler is geworden onder zijn steeds wankelere regering. De commandanten van landmacht, luchtmacht en marine stapten op uit protest tegen het ontslag van de minister van Defensie.

De Braziliaanse president Bolsonaro ontsloeg zijn minister van Defensie. Drie hoge militairen volgden uit eigen beweging. Beeld REUTERS
De Braziliaanse president Bolsonaro ontsloeg zijn minister van Defensie. Drie hoge militairen volgden uit eigen beweging.Beeld REUTERS

Te midden van alweer een corona-record – 3.780 doden op één dag – bereikte ook de politieke crisis in Brazilië deze week een nieuw dieptepunt. Het zal niet het laatste zijn. Pandemie, economie en politiek strompelen de heuvel af om onderaan telkens te ontdekken dat er nog een dieper dal bestaat. In een krachtmeting tussen de top van de krijgsmacht, die zich steeds luider verzette tegen politisering van het leger, en de president, ruimde eerst op maandag Defensieminister Fernando Azevedo e Silva het veld en dienden de volgende ochtend de drie hoogste militairen hun ontslag in.

‘De pandemie is bijzaak voor Bolsonaro’, zegt Alexandre Fuccille, politicoloog aan de Staatsuniversiteit van São Paulo. ‘Dit is een strijd om politiek overleven. En op de korte termijn heeft de president gewonnen.’ Sinds het einde van de militaire dictatuur (1964 - 1985) heeft geen president het leger zoveel macht gegeven als Bolsonaro. Maar hij gaf de strijdkrachten ook verantwoordelijkheden die zij in het verleden niet droegen, hij maakte ze onderdeel van zijn politiek, plaatste een actieve generaal op het ministerie van Volksgezondheid. Zo zei hij op 8 maart: ‘Mijn leger gaat het volk niet dwingen om binnen te blijven.’

Het was tegen het zere been van hoge militairen, zoals generaal Edson Leal Pujol van de landmacht, een man die zich al langer uitsprak tegen de steeds politiekere rol van de krijgsmacht. En een man die het niet eens was met Bolsonaro’s verzet tegen coronamaatregelen. Zo gaf Pujol de president tijdens een publiek optreden een elleboog in plaats van een hand. Bolsonaro, zo luidt het, wilde van hem af. Fuccile: ‘Bolsonaro wil legerleiders die loyaal zijn aan hem. Dat is zijn doel.’

Minister Azevedo, een generaal die respect geniet in het leger, deelde met zijn commandant de mening dat de constitutionele rol van het leger moet worden beschermd tegen al te veel politieke inmenging. Toen Bolsonaro het vertrek van Pujol eiste, weigerde de minister. En dus, zo meldden Braziliaanse media, zei de president: ‘Ik heb je baan nodig.’ De volgende ochtend toonden de commandanten waar hun loyaliteit lag: bij de ontslagen minister. En ze bewezen de president een dienst, die nu de top van het leger kan vullen met getrouwen. ‘Een hyper-politisering van de krijgsmacht’, concludeert Fuccille.

Hoewel de president altijd de economie boven de coronacrisis heeft verkozen, dringt de ‘bijzaak’ zich steeds nijpender aan hem op. Zo ontsloeg hij minister Azevedo op de dag dat hij nog vijf ministers wegstuurde, onder anderen de minister van Buitenlandse Zaken die zwaar werd bekritiseerd vanwege het belabberde Braziliaanse vaccin-inkoopbeleid. Bovendien omarmde de president toch plots de vaccinatiecampagne, waar hij zich eerder tegen had verzet.

Het is allemaal strategie, zegt de Nederlands-Braziliaanse docent Internationale Relaties Giorgio Romano Schutte, verbonden aan de universiteit UFABC in deelstaat São Paulo. ‘Het draait om de presidentsverkiezingen van volgend jaar.’ Vorige maand gebeurde er iets dat de race naar 2022 op zijn kop zette: een rechter vernietigde het strafblad van oud-president Lula, die het daardoor kan opnemen tegen Bolsonaro.

Romano Schutte: ‘Het hele schaakbord is omver geschud.’ Zodoende veranderde Bolsonaro van koers en haalde bijna eenderde van zijn kabinet overhoop, onder meer om ‘het centrum’ te paaien, het opportunistische politieke midden in het parlement, dat enkel trouw is in ruil voor giften. Het ontslag van de minister van Buitenlandse Zaken was geen verrassing, zegt de wetenschapper, dat van Azevedo wel. ‘Zulke ministerswissels zouden rust moeten brengen, dat is allesbehalve gelukt.’

Het is de constante bij Bolsonaro: ‘Chaos is zijn modus’, zegt Fuccille. ‘Hij creëert altijd spanning, een doelbewuste ambiguïteit in zijn politiek’, zegt Romano Schutte. Maar de flirt met een ‘auto-staatsgreep’, het installeren van een militair bewind, blijft een flirt, zeggen beide wetenschappers. Fuccille: ‘Zijn doel is een leger dat hem trouw is, maar hij staat te zwak voor een coup.’

Meer over