Bouwkartel in opperste verwarring

Het onderzoek naar de bouwfraude krijgt vorm. Een groep van maar liefst 606 bouwbedrijven zijn potentiële verdachten in een onderzoek dat het grootste kartel van Nederland in beeld krijgt....

Het groepje verdachten in de bouwfraudezaak is nog beperkt, maar het aantal wegenbouwers en bedrijven dat zich alvast van juridische bijstand bedient groeit met de dag. 'Wat moet ik doen als de FIOD bij mij aan de deur staat?'

Zie daar, in al zijn verwarring, de bouwondernemer van Nederland. Hoe vaak heeft hij de laatste maanden niet aan de telefoon gehangen om aan zijn advocaat te vragen of de kust voor hem veilig is. Loopt hij risico? Hoe groot ís de bouwfraude-affaire eigenlijk?

Zou het allemaal wel echt overwaaien, nu duidelijk is dat het Openbaar Ministerie zeshonderd bouwbedrijven op de korrel heeft voor het maken van illegale prijsafspraken. De twijfel en verwarring in de bouw groeit.

Het justitiële onderzoek draait om een praktijk die zo oud is als de bouw zelf. Het geven van rekenvergoedingen aan bedrijven die meedingen naar een opdracht maar het werk niet krijgen. Vanaf het moment dat de Europese Commissie Nederland in 1992 op de vingers tikte voor het uitkeren van rekenvergoedingen aan bouwbedrijven, heeft de sector het heft in eigen hand genomen. De voorvergadering waar het werk wordt verdeeld, bleef gewoon bestaan en de rekenvergoeding wordt nu onder tafel uitgekeerd.

Na het aanscherpen van de Nederlandse wetgeving in 1998 zijn er wel voorzichtige aanzetten gegeven om het voorvergaderen te stoppen. Maar wat op 1 januari een mooi voornemen leek, werd een paar dagen later een moeilijk te realiseren nieuwe methode.

Ze waren het nou eenmaal zo gewend in de bouw. Afspraken maken, werk verdelen en kosten middelen. Iedereen deed het zo. En als zelfs de overheid als opdrachtgever niet tegensputterde of middels de landsadvocaat geen protest aantekende, waarom zouden ze het dan anders doen?

Lang bestond het idee - of was het hoop? - dat de bouwfraude een kwestie was van de Hoofddorpse wegenbouwer Koop Tjuchem. Vooral deze werkmaatschappij van het bouwconglomeraat van de gereformeerde Groninger Henk Koop zou verantwoording moeten afleggen.

Het was immers de voormalige Koop Tjuchem-werknemer Ad Bos die in de uitzending van het televisieprogramma Zembla in november vorig jaar uit de school klapte. Hij vertelde dat de wegenbouw zijn grote werken krijgt via illegale prijsafspraken, verboden vooroverleg en omkoping.

Dat moest wel gaan over de praktijken binnen het bedrijf dat hij jarenlang vertegenwoordigde. Een bedrijf dat zich binnen tien jaarmet ongekend succes in de wegenbouwmarkt binnenvocht.

Maar de affaire treft niet alleen Koop. Bos verklaarde namelijk dat alle wegenbouwers gezamelijk elke klus in het café verdeelde. En hij kwam met bewijzen.

Een minutieus bijgehouden schaduwboekhouding vertelde het verhaal van al die 'verboden' bijeenkomsten. In die boekhouding staat gedetailleerd genoteerd om welk project het gaat, de datum van aanbesteding en oplevering en wie het mag maken. Ook valt te lezen wat er precies is afgesproken onder de aannemers. Als een bedrijf een werk mag uitvoeren, krijgen de andere die dat werk zijn misgelopen een vergoeding, de ene keer tienduizend euro, de andere keer substantieel meer. En als dit bedrag niet afdoende is, dan wordt er afgesproken dat de andere bedrijven bij een volgend werk aan de beurt zijn.

Met de boekhouding van Koop Tjuchem in de hand heeft een team van zo'n twintig gespecialiseerde rechercheurs van de FIOD, ECD en de KLPD onder leiding van drie officieren van justitie een vliegende start gemaakt. Het team pluist de hele wegenbouwsector na. Alle grote infrastructurele projecten, zoals de Betuweroute en de HSL Zuid, worden tegen het licht gehouden.

Nadat justitie in maart met groot vertoon van macht op 45 verschillende plaatsen binnenviel - ook bij beursgenoteerde bouwbedrijven met respectabele namen als HBG, Heijmans en BAM-NBM - heeft het strafrechtelijk onderzoek van het Landelijk Parket in Rotterdam zijn eerste conclusies getrokken. Met bewijzen voor de authenticiteit van de schaduwboekhouding in de knip, zijn álle bouwbedrijven in de schaduwboekhouding potentiële verdachten. Justitie vermoedt bovendien dat andere bouwbedrijven er zelf een schaduwboekhouding op nahouden.

Maar misschien nog wel het beste bewijs voor het bouwkartel zijn de geheime fondsen waarop justitie is gestuit. Via deze fondsen, in de bouw beter bekend als regionale egalisatiefondsen, streepten bouwbedrijven uitstaande schulden en tegoeden tegen elkaar weg.

En dan is er nog de speurtocht van de kartelonderzoekers van de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Ook zij hebben inmiddels hun eerste huiszoekingen verricht. En niet bij Koop Tjuchem maar bij KWS, een dochter van het beursgenoteerde Koninklijke Volker Wessels Stevin. Alsof twee onderzoeken nog niet genoeg zijn, begint in augustus het openbare deel van de parlementaire enquête bouwfraude. De macht van de commissie om iedereen onder ede horen in het licht van de camera, schrikt af.

Inzet van de drie onderzoeken is achterhalen of de rijksoverheid, en daarmee de belastingbetaler, benadeeld is door de kartelvorming binnen de bouw. Vermoed wordt dat de overheid, als belangrijkste opdrachtgever, veel te veel voor de werken heeft betaald. Volgens schattingen zou de 'maatschappelijke schade' wel 500 miljoen euro bedragen.

Onder de oppervlakte is er sprake van grote onrust, met name in de wegenbouw. Uit een enquête onder aannemers die de website bouwkennis.nl onlangs hield, blijkt dat de helft van de aannemers de bouwfraudezaak als een bedreiging ziet. Bovendien neemt de hoeveelheid werk af.

Publiciteit over prijsafspraken rond ogenschijnlijk voorbeeldige projecten zoals de parkeerterreinen rond het Gelredome en de rijksweg A5, doet de sector geen goed. En hoewel justitie het woord bouwmaffia nog niet in de mond wil nemen, bevestigt het bericht dat honderden bedrijven worden verdacht van betrokkenheid bij illegale prijsafspraken het beeld van een smoezelige sector.

Net als de twijfel over de ingenieursbureaus, de adviseurs van aanbestedende overheidsdiensten. Hoewel bedrijven als Arcadis en Oranjewoud ontkennen, blijkt uit meerdere documenten dat ook zij meededen met het maken van prijsafspraken. De duur betaalde adviseur blijkt in de praktijk meerdere petten op te hebben. Pijnlijk.

Maar ook de overheid zal niet ongeschonden uit de bouwfraude komen. Vier rijksdienaren gelden inmiddels als verdachte. En bij de enquêtecommissie dringt de vraag zich op hoe heeft kunnen gebeuren dat bij grote opdrachtgevers als Rijkswaterstaat niet eerder aan de bel is getrokken. Opdrachtgevers wisten ervan maar hebben de onoirbare praktijken in de bouw jaren door de vingers gezien.

Maar wat jarenlang staande praktijk was, moet nu veranderen. Dat zijn ook de grote beursgenoteerde bouwbedrijven in hun Informeel Overleg overeengekomen. Dit streven naar integriteit is niet gespeend van eigenbelang. Er is niet alleen vriendjespolitiek, er zijn ook te veel bedrijven en de prijzen zijn laag. De grote bedrijven maken van de verwarring gebruik om snel schoon schip te maken. De asfalt- en betonmolens mogen niet te lang stil staan.

Meer over