Botsing van culturen nekt Europa

Amerikanen snappen niet waarom Europa het zo ver laat komen: eurobonds zouden de arme eurolanden én de euro redden. Het rijke Minnesota betaalt immers ook voor het arme Mississippi. Maar Europa is geen Amerika, de euro geen dollar.

ARIE ELSHOUT

'Wow, wat was ik verrast toen ik las dat Frankrijks nieuwe socialistische president François Hollande de pensioenleeftijd verlaagde van 62 naar 60 jaar. Op mijn laatste bezoek aan Parijs zag ik zo veel kerngezonde Parijzenaars in bistro's zitten, boeken lezend en aperitiefjes drinkend, dat ik dacht dat de pensioenleeftijd 38 was.'

Het was een tweeregelig lezersbriefje in The Wall Street Journal. Maar de schimpscheut van Dick Bagby uit Virginia Beach zegt veel over het ongeduld waarmee Amerikanen nu naar Europa kijken. Europa, dat zich bijna gelaten opmaakt voor de zoveelste top over de eurocrisis.

Vorige week bezocht minister van Financiën Jan Kees de Jager met een groep Nederlandse bankiers en ondernemers de New Yorkse aandelenbeurs. Het was een moeilijke missie daar, in het hart van de financiële wereld. De markten hebben niet alleen een scherp oog voor wat er fout zit in economieën en muntunies, maar straffen dat ook onverbiddelijk af als er niet snel iets aan gedaan wordt.

Noord-Europees afwijzingsfront

Acuut is het probleem dat de zuidelijke eurolanden dreigen te bezwijken onder hun grote schulden- en rentelast en daarbij de euro en de wereldeconomie meetrekken in hun val. De Amerikaanse financiers willen dat dit eindelijk wordt opgelost. Laat de eurolanden hun schulden gemeenschappelijk financieren door gezamenlijke obligaties uit te geven (eurobonds). De lagere rentes voor de rijkere noordelijke lidstaten helpen dan de hogere rentes van de armere zuidelijke staten te drukken. Doe dit en je redt het Zuiden en de euro. Waar wachten jullie nog op?, was de vraag aan De Jager.

De onverschrokken infanterist van het Noord-Europese afwijzingsfront gaf geen krimp. Geduldig en goedgemutst legde hij uit tegen het 'poolen' van schuld te zijn. De gemiddelde rente die daaruit voortvloeit, mag dan voor het Zuiden lager uitvallen, het Noorden moet meer gaan betalen. Miljarden meer ten behoeve van het Zuiden. Voor die vorm van welvaartsoverdracht van Noord naar Zuid, van rijk naar arm, voelen de noordelingen echter niks. Eerst moeten de zuiderlingen leren net zo zuinig en concurrerend te worden als het Noorden, zei De Jager.

Om eraan toe te voegen: 'Wij zijn niet de Verenigde Staten van Europa'.

Daarmee was het hoge woord eruit. Europa is geen Amerika, de euro geen dollar. De euro is een eenheidsmunt zonder eenheid. Dat is de systeemfout die er vanaf de geboorte in zit. Het gebrek aan eenheid heeft de crisis veroorzaakt. Het gebrek aan eenheid staat de oplossing van de crisis in de weg.

Het probleem is zo fundamenteel - het gaat om een botsing van culturen - dat de Europese leiders er al drie jaar lang omheen draaien. Of ze proberen het zoeken naar een oplossing af te wentelen op de Europese Centrale Bank. Of ze willen de rekening doorschuiven naar anderen. Als ze maar niet de kiezers hoeven te trotseren.

Ten einde raad opperde president Obama tijdens de G20 de vorming van een politieke unie. Oftewel: laat Europa een beetje worden als Amerika. De Europeanen reageerden korzelig, maar inmiddels pleit de Duitse minister van Financiën Schäuble voor hetzelfde en ligt er een Brussels plan voor grotere integratie.

In theorie is dit inderdaad de meest logische weg: wanneer het gebrek aan eenheid het probleem is, is 'veel meer Brussel' de oplossing. De praktijk is echter een ander verhaal. De weg naar verdere eenwording is zo lang en vooral zo onzeker dat het de vraag opwerpt of het Brusselse plan niet opnieuw een vluchtheuvel vormt, de jongste vertwijfelde poging om tijd te kopen.

Het wenkend perspectief in de nieuwe Europese plannen is een begrotingsunie op zijn Amerikaans. Maar wie goed kijkt naar hoe zij werkt, weet dat Europa zo ver verwijderd is van dat ideaal dat het vergezicht een fata morgana zou kunnen blijken te zijn. Dat is de boodschap van een oud-adviseur van Obama, de econoom Austan Goolsbee uit Chicago.

Eind mei beschreef hij in The Wall Street Journal de wondere werking van de Amerikaanse begrotingsunie. De afgelopen twintig jaar droegen welvarende staten als Minnesota en Delaware meer af aan de federale schatkist dan zij daaruit terugkregen. Jaarlijks 10 procent van hun bruto binnenlands product. Daarentegen ontvingen armere staten als New Mexico, Mississippi en West Virginia meer geld dan ze betaalden: meer dan 12 procent van hun bbp.

Politieke moed

Deze kapitaaloverdracht ging geruisloos, omdat voor het subsidiëren van de bevolking van Mississippi niet de goedkeuring nodig is van de inwoners van Minnesota. Het gaat binnen de begrotingsunie als vanzelf.

Dat klinkt aanlokkelijk voor de achterblijvers in Europa. Ook in de eurozone zijn er welvaartsverschillen tussen staten. In de noordelijke landen steeg na invoering van de euro de productiviteit snel, maar de lonen niet, zodat ze beter konden concurreren en meer konden groeien. Het Zuiden had een lage productiviteit en hoge loonkosten, waardoor ze te weinig concurrerend was en het moeilijk kreeg. Vroeger hadden de zuidelijke landen hun producten goedkoper kunnen maken door de nationale munt te devalueren, maar met de euro kan dat niet meer.

Er zijn andere instrumenten om de ongelijke verhoudingen recht te trekken, zoals loonsverlagingen en arbeidsmarkthervormingen in de zuidelijke landen, maar voor het eerste ontbreekt de politieke moed, voor het tweede de tijd. Blijft over de kapitaaloverdracht van het Noorden naar het Zuiden in de vorm van steunoperaties, eurobonds of subsidies. Het is op dit moment de enige oplossing voor de euro, zegt Goolsbee, maar hij gelooft niet dat het zover komt.

Duitsland en Nederland zijn geen Minnesota of Delaware die willen betalen voor Mississippi en West-Virginia omdat ze zich één land voelen. De inwoners van de Europese Unie zien elkaar niet als landgenoten. Duitsers en Nederlanders hebben grote moeite solidair te zijn met Fransen, als die met 60 of 62 jaar met pensioen gaan, terwijl ze zelf tot 65 of 67 jaar moeten doorwerken. De eurobonds ervaren ze als een poging van Hollande om op een Brusselse achternamiddag de Noord-Europese zakken te rollen, omdat hij zelf moeilijke keuzes uit de weg gaat uit angst voor een confrontatie met de beruchte Franse straat.

De Jager was duidelijk op de Dutch Day in Wall Street: eerst moet het Zuiden een beetje meer worden zoals wij, wil Europa worden zoals Amerika. Tijdens een ontbijt hield een ING-econoom de Amerikanen voor: It's all about politics. Sterker nog, vulde een Nederlandse ondernemer aan, het gaat om culturen. De oplossing zal dus tijd kosten. Hebben we die?, vroeg de econoom in de bestuurskamer van de beurs, kijkend in de bek van het beest.

undefined

Meer over