Boter als symbool voor eenvoud en menswording

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: botertoren.

null Beeld Quinten Massys
Beeld Quinten Massys

Details in realistisch geschilderde schilderijen die je minstens een minuut in de war brengen, omdat je geen idee hebt waar je naar aan het kijken bent - het is een aparte verzameling waard. Ik heb eens seconden lang staan staren naar een man - was het een man? - met een 'gesmolten' gezicht in een altaarstuk van Rosso Fiorentino, en als je niet gewaarschuwd bent kun je wel wat langer dan een minuut krabbend op je hoofd staren naar het object op de grond bij Holbeins schilderij De Ambassadeurs (1553) in de National Gallery in Londen (hint: alleen als je van héél schuin perspectief rechts kijkt, zie je wat het is). De Leuvense Quinten Massys liet zich inspireren door Leonardo da Vinci. Atmosferisch perspectief in de achtergrond van zijn portretten, geen strakke contouren maar zachte kleurtonen die de intimiteit van de figuren benadrukken, dat werk.

Alles aan deze grote Madonna is echt, alsof ze voor je zit. Die brekende haren van het bont op de vouw van de mantel, het in twee kleuren geweven satijn van haar mouw, dat droge hout vol groeven van het tafeltje, de doorzichtige sluier over haar hoofdkapje en dat stevige handje van baby Jezus die haar nek vastgrijpt, zoals baby's ook je haar kunnen vastgrijpen om het niet meer los te laten.

Quinten Massys De tronende Madonna circa 1525, Olieverf op paneel, 135 x 90 cm Gemäldegalerie, Staatliche Museen zu Berlin Beeld Gemäldegalerie, SMB / Jörg P. Anders
Quinten Massys De tronende Madonna circa 1525, Olieverf op paneel, 135 x 90 cm Gemäldegalerie, Staatliche Museen zu BerlinBeeld Gemäldegalerie, SMB / Jörg P. Anders

Tederheid

En ineens sta je naar zo'n vreemd glad torentje te kijken, een toren die aan de smeltende klokken van Salvador Dalí doen denken of een door kinderen gekleide Indiase tempel. Een botervlootje. Zo groot, en zo vreemd omdat ik zoiets nog nooit had gezien in een schilderij, dat ik er argwanend van werd. Wie zet er nou zo'n botertoren naast de moeder Gods?

Van Massys, net als van Leonardo, kon je verwachten dat de dingen niet slechts zijn wat ze lijken. Er is altijd meer aan de hand. De kersen op tafel naast Madonna staan voor het bloedoffer van Christus, net als het brood de eucharistie verbeeldt. Maar boter? Het is heerlijk geschilderd, met spiegelingen in het tinnen bord en druppels vocht, en deukjes die er met vingers ingedrukt lijken alsof het op een draaischijf is geboetseerd. Er zit liefde in deze boter, en al zou de betekenis me nooit duidelijk worden, dan nog is helder dat de zachtheid perfect de tederheid weerspiegelt van de kus die moeder en kind elkaar geven.

Eenvoud

Maar die betekenis kwam toch, een beetje. Ik had het detail op mijn blog gedeeld, en Maaike Dircks, kunsthistoricus met het mooie blog Rembrandt's Room, reageerde: het verwijst naar een profetie van Jesaja. 'Uw jonge vrouw is zwanger, zij zal een zoon ter wereld brengen [....] Boter en honing zal hij eten totdat hij kan kiezen tussen goed en kwaad.' Dit gaat niet over Jezus maar over Immanuel; het is een vooruitwijzing op het leven van Jezus, een bijbelse parallel.

Over wat de boter betekent, lopen de meningen nogal uiteen, als je op internet zoekt beland je in de diepste krochten van de Amerikaanse biblebelt en hun langdradige bijbelinterpretaties op websites uit de jaren negentig. Het meest kwam ik tegen dat het gaat over een eenvoudige, menselijke opvoeding, de boter symboliseert zijn eenvoud en menswording, het begin dus van zijn offer. Zo weinig vormvast als het torentje, zo weinig vormvast is vooralsnog de precieze betekenis van dit prominente element in het stilleven. Massys houdt ons scherp en laat ons lekker raden.

www.detailsofart.com

Meer over