Boeken die scoren

Veel boekhandels zijn deze weken oranje gekleurd. Het voetbalboek wint aan populariteit. Het is soms literatuur, of hangt ertegenaan. Een uitgever: 'Het is oorlog op de sportboekenmarkt.'..

Zijn debuut op televisie maakte Johan Faber 's ochtends vroeg, in het ontbijtprogramma Goedemorgen Nederland waarin Daphne Bunskoek hem vroeg wat hem had bezield om een boek over Marco van Basten te schrijven. Het was zijn eerste en vooralsnog laatste tv-optreden. Verder was hij te gast in Met het oog op morgen en bij Business Radio en verschenen er (lovende) stukken in Het Parool, het Algemeen Dagblad en het Leidsch Dagblad. 'En nu belt dan de Volkskrant.' In de publiciteit kwam het boek van Faber, Het mysterie Marco Van Basten, Ajax en Oranje, er bekaaid af. Een van zijn concurrenten is Auke Kok, de auteur van 1974: Wij waren de besten, het meest verkochte voetbalboek van het voorjaar. Al wekenlang holt Kok van de ene televisiestudio naar de andere.

Net als het boek van Faber werd dat van Kok uitgegeven door Thomas Rap, en bijna tegelijkertijd werden ze op de markt gebracht. Toch zijn er van Fabers boek al bijna 4500 exemplaren verkocht. 'Kennelijk kunnen twee zulke boeken naast elkaar bestaan. 1974 heeft een sociologische invalshoek, mijn boek een psychologische.'

Maar is dat voor de lezende voetballiefhebber en de voetballende lezer allemaal nog te bevatten?

Groter dan ooit tevoren was dit voorjaar de stroom sportboeken in Nederland en voetbalboeken in het bijzonder. Het totaal nadert inmidels de dertig. De motor is het Europees kampioenschap in Portugal, in veel gevallen.

Zo weten we nu welke spelers volgens SBS-weerman Piet Paulusma door bondscoach Advocaat moeten worden opgesteld (Heel Holland Juicht!), blijken er in Oranje ooit 65 spelers met een snor te hebben gespeeld (Oranje Lukraak) en gaat het met de nationale ploeg op een toernooi steevast mis als Vader Abraham een plaatje op de markt brengt (Het Lied van Oranje, mcd).

Verder is uitgerekend dat de gemiddelde leeftijd van debutanten in het Nederlands elftal 23 jaar en tien maanden is en dat internationals gemiddeld langer leven dan gewone Nederlandse burgers (De Oranje Rapporten). En sinds kort weten we ook dat SBS-commentator Leo Oldenburger zijn hoofd scheert (De Stem van Oranje).

'Uitgevers zijn kuddedieren', zegt Dick Gubbels, zelf uitgever (L.J. Veen) in ruste. 'Als de een voetbalboek uitgeeft, doet de ander het ook.'

En de kwaliteit? Vraag Gubbels naar zijn topvijf van de mooiste voetbalboeken en hij noemt titels die tegen de literatuur aanhangen of dat misschien ook wel zijn. Bovenaan staat de vrije interpretatie van het leven van Johan Cruijff, Cruijff, Hendrik Johannes, Fenomeen van Nico Scheepmaker (1973).

Op twee plaatst hij een boek dat eveneens grote invloed heeft gehad op het genre: Fever Pitch van Nick Hornby. De overige plaatsen zijn voor drie uitgaven van Hard Gras, geschreven door Hugo Borst (over Feyenoord), Kees 't Hart (Heerenveen) en Edwin Winkels (Louis van Gaal).

Dat L.J. Veen de uitgever is van Hard Gras, Het voetbalblad voor lezers dat in september tien jaar bestaat, zal enige invloed hebben gehad op de keuze. Gubbels gaf in 1994 de aanzet tot een golf sportboeken waarin de dagelijkse werkelijkheid werd ontstegen en de literatuur haar intrede deed.

Voordien gaf Thomas Rap al een sportbibliotheek uit, 'maar bijna al die boeken kwamen vroeg of laat in de ramsj terecht', aldus Gubbels. De oplage van Hard Gras, vier keer per jaar verschijnend, schommelt tussen de tien-en twintigduizend.

De samenstellers van het blad waren (en zijn) Henk Spaan en Matthijs van Nieuwkerk. Gubbels: 'Ze zijn nogal op Engeland gefocust. Daar bestond al veel langer een cultuur waarin sportboeken werden uitgegeven.'

Fever Pitch speelde in de begintijd eveneens een rol, zegt Gubbels. 'Een schrijver die over voetbal schreef, dat kenden we hier niet, op een enkele uitzondering na. Wij wilden mensen vinden die niet op de normale manier over voetbal schreven, zoals verslaggevers, maar een stap verder gingen. De tijd was er rijp voor. De situatie in Engeland bewees dat. En er heerste toen Oranje-koorts.'

Dit jaar verschijnt het veertigste nummer van het blad waarin tientallen schrijvers hun coming-out beleefden. Gubbels: 'Bij Ajax zaten altijd al intellectuelen op de tribune; alleen schreven ze nooit over voetbal. Dat gingen ze voor Hard Gras doen.' Niet dat het uitmaakte of ze in de stadions zaten. Schrijven en/of dichten deden ze toch wel: Anna Enquist (de beroemdste vrouwelijke Feyenoord-supporter van Nederland), Theun de Winter, Herman Koch, Jan Kal, August Willemsen, Kees 't Hart, Adri van der Heijden, Ronald Giphart, Tim KrabbMensje van Keulen en nog een paar dozijn anderen.

Gubbels: 'Ik zag dat De Bijenkorf een boekje van Hugo Borst heeft uitgegeven. Dat zou tien jaar geleden ondenkbaar zijn geweest.' Veel boekhandels zijn deze weken net als veel huizen en straten oranje gekleurd. 'Als iets in het middelpunt van de belangstelling staat, worden er boeken over gemaakt. Veen heeft altijd gekeken naar de kwaliteit, maar andere uitgevers doen dat vaak niet. Een EK-boek is natuurlijk heel wat anders dan een boek van Ronald Giphart over voetbal.'

Raf Willems van de Belgisch/Nederlandse uitgever Houtekiet gaf in samenwerking met Bruna zo'n EK-boek uit, Heel Holland Juicht! Dertig jaar Oranjevoetbal. Nen keer de WKfinalevan 1974, gedichten van Chris Willemsen en eerdergenoemde Piet Paulusma die vertelt dat Advocaat er verstandig aan zou doen Rafael van der Vaart in het Nederlands elftal een keer aan de rechterkant op te stellen.

Het voorwoord is van Dick Advocaat: 'De Nederlandse selectie heeft er zin in, dat kan ik u beloven!' Zo'n boek, kortom, dat al heel vaak is uitgegeven.

'Inspelen op een commerci behoefte', dat hoort bij het vak, zegt Willems. 'Ik haal mijn neus niet op voor een commercieel product. Kranten, televisieen tijdschriften doen dit al veel langer. Nu spelen ook de uitgevers in op trends. Ze gaan mee met hun tijd. Steeds meer wordt sport een sociale beweging, net als in Amerika. De markt is open en groeit nog steeds.'

Schaamte? Willems lacht erom. 'Het succes van een commercieel boek stelt ons in staat om andere boeken uit te geven die minder goed verkopen. Op een andere manier blijf je als uitgever niet overeind, op termijn.'

Met de Belgische kwaliteitskrant De Standaard geeft Houtekiet sinds kort ook 'het betere sportboek' uit. 'Harde kaft en driehonderd pagina's zonder foto's, dan moet je echt ln. Ons kan in elk geval niet worden verweten dat we jagen op een incidenteel succesje.'

Willems probeert zo compleet mogelijk te zijn. 'Nu is de bedding daar. Wij laten er een stroom doorheen lopen.'

Houtekiet trof vorig jaar doel met Clarence Seedorf de biografie van Sportweek-journalist Simon Zwartkruis. Het staat in de tophonderd van meest verkochte boeken van 2003, met vijftienduizend exemplaren. Onlangs verscheen, in een oplage van vijfduizend, een pocketeditie.

Willems spreekt van een 'onwaarschijnlijk' succes. 'Alleen boeken van de grote literatoren of boeken voor een zeer algemeen publiek, zoals kookboeken, verkopen beter.' Toch waren de aarzelingen groot in Antwerpen.

'Het boek over Seedorf was een van onze grootste risicoboeken van het jaar. Hij zat op dat moment bij Inter Milaan in een doodlopende straat, en zijn populariteit in Nederland was tot een nulpunt gedaald. Ik heb ervan geleerd dat boeken over controversi figuren het best verkopen. Een boek over Jaap Stam of Frank en Ronald de Boer zal ik niet zo snel uitgeven. De kwaliteit van het boek de persoon hebben tot het succes geleid.'

Sindsdien vechten de uitgevers om titels en auteurs, heeft Willems geconstateerd. 'Het is oorlog op de sportboekenmarkt. Er wordt keihard geknokt, en niet altijd even netjes. Matty Verkamman heeft een biografielubje opgericht, Thomas Rap heeft de sportboeken nieuw leven ingeblazen, en ook Tirion is nogal actief. Dat is ook goed, zo blijven we alert.'

Johan Faber bood zijn boek aan bij Veen, dat met Hugo Borst in het fonds echter al een Van Basten-adept bezit. 'Toen ben ik naar Thomas Rap gegaan. Leuk idee, zeiden ze, ga maar aan de slag.' Van Basten werd benaderd, maar weigerde zijn medewerking. 'Van dat nadeel heb ik een voordeel proberen te maken. Ik kon volkomen onafhankelijk mijn gang gaan. Ik wilde per se niet zo'n boek schrijven zoals bewonderaars of met voetballers bevriende journalisten vaak doen.'

Het boek eindigt op het moment dat Van Basten in 1988 met het Nederlands elftal kampioen van Europa wordt. Idealisme en romantiek speelden een rol, zegt Faber. 'Door zijn enkelblessure hangt er een zware deken van droefenis over hem heen. Hij maakt deel uit van mijn jeugd. Toen hij bij Ajax speelde, zat ik op de tribune. Ik wilde de herinnering aan een geweldige voetballer levend houden.'

Dat is gelukt. Het mysterie Marco bewijst eens temeer de stelling van Dick Gubbels, de uitgever in ruste: 'Met een goed sportboek is niets mis.'

Meer over