BLOED AAN DE BLAZERS

De VVD is in rep en roer na de brief van minister en kandidaat-lijsttrekker Rita Verdonk over het Kamerlid Hirsi Ali....

Door Marc Peeperkorn en Raoul du Pré

Jozias van Aartsen vindt ze sinds woensdag in zijn postvak: e-mails van joodse VVD-stemmers. Of de voormalige fractievoorzitter van de liberalen beseft waar die rigide opstelling van zijn partijgenoot Rita Verdonk inzake Hirsi Ali – ‘Ik voer slechts de wet uit’ – toe kan leiden? ‘Zo is mijn vader destijds afgevoerd’, laat één van de schrijvers Van Aartsen weten.

Oud-minister en VVD-partijleider Ed Nijpels deinst er evenmin voor terug een parallel te trekken met die zwartste periode uit de Nederlandse geschiedenis. ‘Er is maar één keer eerder overwogen een Kamerlid zijn paspoort te ontnemen. Toen ging het om een NSB’er (Graaf De Marchant et d’Asembourg, red.) en durfde men het uiteindelijk niet aan. Maar Verdonk stelt in alle kilte dat Ayaan Hirsi Ali nooit Nederlander had mogen zijn. Ongehoord.’

Het is vrijdag en de VVD bereidt zich voor op haar ledenvergadering, dit weekeinde. ‘Dat wordt een kafkaëske vertoning’, voorspelt Nijpels. Minister Verdonk voor Vreemdelingenzaken mag dan na zware politieke druk besloten hebben het Nederlanderschap van Hirsi Ali opnieuw te overwegen, haar partij verkeert nog steeds in grote verwarring. Van Aartsen in zijn werkkamer aan het Binnenhof: ‘De kwestie-Ayaan is de vonk in het kruitvat.’

Verbijsterd zijn de VVD’ers eerder deze week, als Verdonk in een vijfregelig briefje meldt dat Hirsi Ali haar paspoort moet inleveren. Verbijsterd, woest en ontredderd: ijzeren, robuuste Rita walst over de kwetsbare en bedreigde Ayaan heen. Veel liberalen verkeren plots in een verscheurende innerlijke tweestrijd. Want het is wel hún Rita. En hún Ayaan.

Sommige VVD-Kamerleden lopen dinsdagochtend huilend door de gangen van het Kamergebouw. Ze hebben er niet van geslapen. De doorgaans voorzichtige Bibi de Vries houdt zich niet meer in: als Hirsi Ali iets overkomt heeft Verdonk bloed aan haar handen. How could we possibly still talk about the Netherlands being tolerant?, voegt het Kamerlid er in een verklaring – speciaal bedoeld voor de buitenlandse pers – aan toe.

Dinsdagnacht, in het Kamerdebat over de kwestie, keert de voltallige fractie zich tegen Verdonk. De eigen minister, tot voor kort liberaal boegbeeld in het kabinet en bovendien kandidaat-lijsttrekker van de partij, wordt politiek afgedroogd. Een unieke situatie meent Nijpels: ‘VVD’ers zijn normaliter een volgzaam volkje. Voordat ze hun eigen minister aanpakken, moet er heel wat aan de hand zijn.’

Gerrit Voerman, historicus en directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, kent aan de gebeurtenissen historische waarde toe. ‘Ik heb de afgelopen dagen in de parlementaire geschiedenis gezocht naar vergelijkbare schrobberingen van een partijgenoot, maar ze niet gevonden.’

Ruziënd over straat

Gelouterde VVD’ers vinden parallellen met de vorige partijcrisis, begin jaren negentig. Ook toen trokken coryfeeën ruziënd over straat, ging een fractievoorzitter (Joris Voorhoeve) ten onder in het geweld en deden de kranten dag in dag uit met pakkende koppen (‘Bloed aan de blazers!’) verslag van de gebeurtenissen.

In de huidige crisis is er één opvallende overeenkomst met die tijd: gebrek aan overtuigend leiderschap. In elke andere partij had de nummer 1 op de lijst – in dit geval minister Zalm – zijn collega’s deze week tot de orde geroepen. Maar Zalm gaat volgend jaar weg en zijn gezag in de VVD is sowieso niet groot. ‘Als hij geconfronteerd wordt met een stoomwals als Verdonk met haar mantra regel is regel, heeft Zalm niet het intellectuele instrumentarium te zeggen dat dat onzin is’, analyseert politiek filosoof en VVD-lid Luuk van Middelaar. Van Aartsen: ‘Als er één was die Rita Verdonk had kunnen afremmen, is het Zalm geweest. Ik moet constateren dat dat niet is gebeurd. Kennelijk heeft niemand het gezag en de invloed te zeggen: Rita, dit doen we niet.’

Het probleem wordt in alle uithoeken van de partij onderkend: er is een volstrekt gebrek aan regie. ‘Wie de leiding heeft in de VVD?’ roept Hans Wiegel uit. ‘Ik zou het niet weten.’ Het VVD-erelid is net aangekomen bij zijn huis in Diever en geniet nog even in de tuin van de frisse avondlucht. Er zijn al jarenlang geen echte bazen in de VVD, stelt Wiegel nuchter vast. ‘Bolkestein was de laatste. Na diens vertrek in 1998 zijn die er niet meer geweest.’

Wiegel trekt ‘het gedoe rond Verdonk’ in een breder historisch kader. Sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog heeft de partij volgens hem maar drie sterke leiders gekend: de eerste fractievoorzitter P.J. Oud in de jaren vijftig, Wiegel zelf in de zeventig jaren en Frits Bolkestein in de jaren negentig. ‘We zitten nu in een interim-periode. Dat is niet uniek, het is een politieke cyclus.’ Een zwakke keten met af en toe een sterke schakel, zie daar de liberale rozenkrans.

Nijpels onderschrijft Wiegels analyse. ‘Terugkijkend moet ik constateren dat we sinds acht jaar weer met tussenpauzen zitten.’ Bijval ook van Patrick van Schie, directeur van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD. In zijn ogen betaalt de partij de prijs voor een machtsvacuüm dat veel te lang heeft geduurd. ‘Hans Dijkstal, die Bolkestein opvolgde, bezorgde de VVD de grootste nederlaag ooit. Vervolgens kreeg je Zalm, diens leiderschap was kort en ongelukkig. Daarna kwam Van Aartsen, die dit voorjaar opstapte na de verloren gemeenteraadsverkiezingen. Zo lang geen echte leider, dat wreekt zich nu in ontspoorde ministers.’

De Rotterdamse VVD-mastodont, burgemeester Ivo Opstelten, heeft een heel eigen wijze om de kracht van leiderschap te meten. ‘Een onbetwiste leider kiest zijn eigen vertrek. Dat kunnen Dijkstal, Zalm en Van Aartsen niet zeggen.’

Gerrit Voerman meent dat het in historisch opzicht een kwestie van tijd was, voordat het mis zou gaan. ‘Als er geen sterke leider is, zie je in de VVD steeds dat er makkelijk onmin en onenigheid ontstaat. Dan begint de tweede garnituur zich te roeren en eist posities op. De afgelopen dagen zijn Zalm, Verdonk, partijvoorzitter Van Zanen en Kamervoorzitter Weisglas allemaal met van alles bezig geweest, maar niemand heeft de knopen doorgehakt. Daardoor ontstond volstrekte chaos. Dat is typisch VVD. Het gaat bijna altijd over personen.’

Korreltje zout

Dat heeft volgens Voerman alles te maken met die ‘wat lichtvoetiger manier’ waarop de VVD politiek bedrijft. ‘De ideologische discussies zijn minder fundamenteel dan in bijvoorbeeld de PvdA. Liberalen zijn geneigd de politiek met een korreltje zou te nemen. Het is best belangrijk, maar een goede sigaar en een glas wijn op z’n tijd mogen we ook niet vergeten. Het probleem is alleen: als het dan misgaat, gaat het bij gebrek aan ideologisch debat al snel over de posities van personen in plaats van over de inhoud. En dan gaat het er dus ook al snel bloedig aan toe.’

Hans Dijkstal erkent dat zijn leiderschap (1998-2002) niet onomstreden was – ‘een deel van de partij accepteerde mij niet’ – maar ziet het langdurige gebrek aan regie niet als de enige oorzaak van de huidige perikelen. ‘Er is een structureler probleem: de partij heeft in 2002 verzuimd een goede analyse te maken van de opkomst van Pim Fortuyn en wat er aan de hand is in Nederland. Er is gedacht: als we nu maar rechtser worden en populistischer, komen de kiezers vanzelf bij ons terug. Als gevolg daarvan zijn er onervaren, populistische mensen als Rita Verdonk in het kabinet gekomen en zitten we nu met die Idols-achtige verkiezingen voor het lijsttrekkerschap.’

Het gemis aan een duidelijke koers is ook volgens Van Aartsen de ware reden voor alle commotie. De VVD is altijd een partij geweest met twee vleugels. ‘Een conservatief-liberale stroming, waarvan Verdonk het archetype is, en een links-liberale stroming. Bij velen is nu het beeld ontstaan dat Verdonk via Hirsi Ali die links-liberale stroming probeert af te serveren. De kwestie-Ayaan heeft de tweedeling in de partij knalhard naar de oppervlakte gebracht.’

Dijkstal en Van Aartsen krijgen in die analyse bijval uit onverwachte hoek. Harry Mens is makelaar, televisiepresentator en boezemvriend van wijlen Pim Fortuyn. En bovendien was Mens ooit, in 1994, kandidaat-Kamerlid voor de VVD. ‘De partijelite, de bovenstroom, heeft geen idee wat er leeft in de onderstroom van gewone VVD-kiezers: de middenstanders, de kruideniers en de melkboeren. Als er er dan iemand komt zoals Verdonk, die daar een snaar weet te beroeren, komen er in de top afweermechanismen op gang.’

Mens wordt nog kwaad als hij vertelt over de manier waarop hij als buitenstaander door de toenmalige partijtop werd geweerd van de kieslijst. De elite was bang dat Mens erop uit was de macht over te nemen. Dat is precies wat er nu met Rita Verdonk gebeurt, zegt Mens. ‘Die hele affaire, dat is één grote oefening van het establishment om Verdonk buiten te werken. De top van de VVD is een regenteske elite, die elkaar omhoog helpt en gesubsidieerde baantjes toespeelt. Als je op het partijbureau lang genoeg de plantjes water geeft en de tassen van de fractievoorzitter sjouwt, krijg je vanzelf een prachtige carrière. Die mensen die het samen zo goed voor mekaar hebben, die pikken het niet als er zomaar iemand van buiten komt die de macht overneemt. In Den Haag moeten ze Verdonk niet, maar in al die zaaltjes in het land krijgt ze applaus. Ik sprak Rita net nog, na haar optreden voor de leden in Hardenberg. Ze zegt: Harry, het is een warme deken.’

Hans Wiegel deelt Mens’ analyse: ‘De leiding van de VVD is altijd linkser geweest dan de eigen leden en de kiezers. Daar zit ruimte tussen. De partij is als een piramide. De top, het kader, de Kamerleden, de ministers en de regionale hotemetoten: die staan allemaal achter Rutte. Beneden, aan de basis, daar zit de steun voor Verdonk.’ Met de organisatie van een directe lijsttrekkersverkiezing heeft de partijelite het risico ingebakken dat de basis de macht overneemt, zegt Wiegel. ‘Want u weet waar in een piramide de meeste mensen zitten.’

Splijtzwam

Hoe moet het nu verder met de partij als Verdonk straks als lijsttrekker uit de bus komt? Vruchtbare samenwerking met de huidige partijelite lijkt uitgesloten. Staat er na deze week eigenlijk nog wel iemand achter haar? Oud-partijleider Nijpels: ‘Verdonk is niet geschikt als leider. Ze is niet geschikt voor het politieke debat. Ze is niet geschikt om de partij bij elkaar te houden. Ze is een splijtzwam.’ Burgemeester Opstelten: ‘In crises, op momenten dat het erop aankomt, wordt leiderschap getest. Verdonk heeft die test deze week niet doorstaan.’ Wetenschappelijk directeur Van Schie: ‘Ze dwingt geen respect af. Hier komt alleen maar gedonder van.’

Harry Mens acht de conclusie onontkoombaar: ‘Die twee stromingen, de regenten en het volk, die vinden elkaar nooit in de VVD. Eigenlijk zou Rita gewoon weg moeten gaan en een nieuwe groepering beginnen. Samen met Geert Wilders en Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam. Dát is de club.’

Ook binnen de VVD wordt over dat scenario al druk gespeculeerd. Het zou de partijtop verlossen van een groot probleem, maar het gaat ongetwijfeld ook veel kiezers kosten. In een wanhopig aandoende oproep op de site van de partij doet voorzitter Van Zanen in de aanloop naar het congres een beroep op zijn partijgenoten om verdere schade te voorkomen: ‘Laten we ons met zijn allen realiseren dat er een volgende dag komt. De liberale zaak is meer waard dan het bedienen van iedere microfoon die ons aangereikt wordt.’

Het doet denken aan de fameuze uitroep waarmee oud-voorzitter Ginjaar begin jaren negentig zijn partij tot de orde trachtte te roepen: ‘Stop het getoeter!’ En het stopte, maar niet voordat er een nieuwe leider was, Frits Bolkestein, met voldoende inhoud en charisma om in korte tijd iedereen achter zich te krijgen.

Erelid Wiegel denkt dat het nog niet te laat is. Hij meent met al zijn ervaring te weten hoe het zal gaan: ‘Als Verdonk straks op het schild wordt gehesen, komt er helemaal geen leegloop. U zult er versteld van staan hoe snel en nauwkeurig de mensen dan hun knopen tellen.’ Ook Tweede-Kamerlid Hans van Baalen houdt moed: ‘Of het nu Mark Rutte of Rita Verdonk wordt, er staan straks 27 bossen bloemen in de fractiekamer op de nieuwe leider te wachten. Zo gaat dat. The winner takes it all.’

Meer over