Blanke mazzel, zwarte pech

Waarom hebben Australische aborigines, Mexicaanse indianen of Afrikaanse nomaden niet de wereld veroverd? Omdat, schrijft de Amerikaanse hoogleraar Jared Diamond, ze het niet troffen met hun geografie, flora en fauna....

door Martijn van Calmthout

HET IS 1972. Veldbioloog Jared Diamond, Amerikaans vogelkenner, wandelt over een strand op Nieuw-Guinea een eindje gelijk op met Yali, een plaatselijk politicus, een ongeschoolde maar charismatische en wijze man. Het gesprek is geanimeerd, vooral omdat Yali's nieuwsgierigheid onverzadigbaar is. Waarom Diamond vogels bestudeert, wil hij weten, en wat hij daarmee precies verdient? Hoe, als Diamond uiteen heeft gezet dat hij bestudeert hoe de vogelgroepen de Indische eilandenarchipel hebben veroverd, eigenlijk de mensen op zijn eiland terecht zijn gekomen?

En, de vraag die Diamond daarna nooit meer echt los zal laten: waarom de blanken zoveel spullen hebben gemaakt en die naar Nieuw-Guinea hebben gebracht, en de zwarte mensen zoals hij, Yali, maar zo weinig? Spullen, dat zijn stalen bijlen, lucifers, medicijnen, frisdrank, papaplu's. Made in the US, hoofdzakelijk. Of anders United Kingdom, France misschien. Moderne gebruiksvoorwerpen.

Diamond staat met zijn mond vol tanden.

Het is dertig jaar later. In de lobby van een hotel aan de Herengracht in Amsterdam staat een tengere man met een ringbaardje en een koepelvormig voorhoofd, kreukloos in het pak, ondanks zijn kleine postuur haast onnatuurlijk rechtop. Jared Diamond.

Naast hem op de grond staat de doos boeken die hij, als publiek persoon altijd tot medewerking bereid, gisteren voor het slapen gaan heeft gesigneerd in opdracht van zijn Nederlandse uitgever. Zwaarden, Paarden & Ziektekiemen (Het Spectrum) heet hier zijn even dikke als spraakmakende Guns, Germs and Steel uit 1997. Deze woensdagavond houdt hij iets verderop, bij het John Adams Institute, een lezing over Yali's vraag. Over de vraag, dus, waarom blanken de wereld domineren.

Hoe het bijvoorbeeld kon gebeuren dat Pizarro in 1532 met een handjevol haveloze soldaten het rijk van Inca-vorst Atahuellpa te gronde kon richten. Waarom, zo mag hij zijn publiek graag voorhouden, nam eigenlijk Atahuallpa niet omgekeerd de Spaanse koning gevangen? Zo'n gekke gedachte lijkt dat namelijk helemaal niet.

Voor zijn borst klemt hij een dossiermap met aantekeningen. Houvast voor de professor, die hij tegenwoordig is aan de Universiteit van Californië. Hoogleraar in de fysiologie, de wetenschap van het inwendig functioneren van organismen. Hij zal ze gedurende het gehele gesprek van zijn knie op tafel leggen en weer terug, maar niet raadplegen.

Op ons lijstje staan ongemakkelijke vragen, die in zijn vuistdikke boek weliswaar vlekkeloos beantwoord worden, maar hem in levenden lijve toch maar gesteld moeten worden. Volle zalen voor een witte man die de blanke overheersing historisch verklaart? bijvoorbeeld. Of: Is het onderwerp op zich niet al racistisch? En: Niet bang voor gedonder?

Als Jared Diamond praat, gebeurt er iets merkwaardigs. Het is alsof hij zich achter dik glas bevindt, waar de tijd net iets trager verloopt dan ervoor, aan de kant van zijn interviewer. Zijn stem klinkt dieper dan zijn schriele lijf lijkt toe te laten, de woorden zijn langgerekter dan normaal, a's zijn bijna o's. Omericans think they're smorter than New Guineans. They ore nooot.

Het is, concluderen we na tien ontregelende minuten, vooral een kwestie van accent. En die tongval van hem geeft precies zijn persoonlijke geschiedenis weer, zegt Diamond later. Hij groeide op in Boston, zijn ouders waren New Yorkers, studeerde in Engeland en Duitsland, verbleef lang op Nieuw-Guinea, waar ook nog eens Australische invloeden binnenslopen. 'Ik loop dat misschien net wat gemakkelijker op dan anderen', zegt hij haast verontschuldigend.

- U schrijft een dik boek over de blanke dominantie van de wereld. Waarom eigenlijk?

'Omdat dat een van de meest fundamentele vragen uit de geschiedenis van de laatste dertienduizend jaar is: waarom wij wel en zij niet, en historici er ons geen antwoord op geven.'

- Het onderwerp is historici te verdacht?

'Het is een heikel onderwerp, omdat we gewend zijn dat racisten de vraag opwerpen om hem te kunnen beantwoorden met hun blanke superioriteit. Wat onhoudbaar is. Het hele concept van ras is leeg en onwetenschappelijk, ik gebruik het woord nergens in het hele boek. Als je het positief zegt: het is overbodig. Als je het negatief zegt: het is levensgevaarlijk.'

- U bent dus geen racist?

'In geen enkel opzicht. Ik schrijf weliswaar over de blanke dominantie in de wereldgeschiedenis, maar dat betekent niet dat ik die goedkeur. Integendeel, veel ervan is ronduit weerzinwekkend. Maar het is fascinerend om na te denken over dat overwicht en de oorzaken ervan.'

- Nuttig ook?

'Nuttig omdat het aantoont dat ras of etnische afkomst of hoe je het ook noemen wilt, er niets toe doet voor de grote lijn van de geschiedenis. Dit is het definitieve antwoord op het racisme: ras is irrelevant, mensen zijn in wezen allemaal gelijk. Racisme is een naïeve illusie van mensen die wanhopig zoeken naar een verklaring voor de overduidelijke ongelijkheden en dan het meest voor de hand liggende aanwijzen: een gezicht dat anders is dan het jouwe.'

- De binnenkanten zijn allemaal hetzelfde?

'Dat is overdreven, mensen verschillen natuurlijk. Maar gemiddeld zijn er geen wezenlijke verschillen. In al die jaren dat ik in Nieuw-Guinea kom, ben ik er alleen maar vaster van overtuigd geraakt dat daar net zulke intelligente mensen leven als hier. Ik ben haast geneigd te zeggen: minstens zulke intelligente.

- Want?

'Ik kan dat natuurlijk niet bewijzen, maar ik heb veel Nieuw-Guineese vrienden die intelligenter met de wereld om hen heen weten om te springen dan veel blanken die ik ken. Misschien wel, zeg ik vaak in lezingen, omdat blanke kinderen alleen nog maar televisie kijken. Als je witte Amerikanen trouwens érgens kwaad mee kunt krijgen, is het wel met het idee dat een primitieve junglebewoner slimmer zou kunnen wezen. Zwarte Amerikanen, vooruit. Maar Nieuw-Guinea, onmogelijk.'

- Etnische conflicten zijn wel aan de orde van de dag.

'De grote conflicten van de moderne tijd zijn conflicten tussen delen van dezelfde bevolkingsgroep, beide wereldoorlogen, Vietnam, Bosnië, Kosovo. Dat heeft ons perspectief vervormd. De grootste historische omwenteling is de verovering van de continenten door de Europeanen. Als je wilt weten hoe de Tweede Wereldoorlog is verlopen, moet je Churchill lezen. Mijn boek verklaart waarom Europeanen die oorlog begonnen en domineerden.'

- Wat stuurt de menselijke geschiedenis dan wel?

'Letterlijk zwaarden, paarden en ziektekiemen. De natuurlijke omstandigheden waarin de verschillende volkeren zich bevonden, maakten dat de blanke Euraziaten gaandeweg alle middelen in handen hadden gekregen om de rest van de wereld te overheersen.'

- Dat klinkt anders allemaal veel meer naar technologie.

'Nee, natuurlijke omstandigheden. De technologie rust immers op wat er voorhanden is, welke materialen er te bewerken zijn, welke dieren er rondlopen en zich laten domesticeren. Welke gewassen, welke granen en knollen en noten en vruchten zich goed laten eten en telen.'

- Volkomen toeval, dus?

'Witte mazzel, kun je zeggen, of zwarte pech. Neem de zebra. Op zich lijkt er niets merkwaardigs aan het idee dat volkeren in Afrika de zebra tot lastdier hadden kunnen nemen en daarmee eenzelfde zegetocht ontketenen als die met het paard in Europa. Er is slechts één probleem: de zebra laat zich niet temmen. Nooit. Het dier weigert zich met een lasso te laten vangen, en blijft je bijten als hij de kans heeft.'

- Typisch een natuurwetenschappelijke kijk op de werkelijkheid.

'Maar het verklaart, zeker op dit hoge aggregatieniveau, veel beter de loop van de geschiedenis dan alles wat historici in archieven en bibliotheken zullen kunnen vinden. Op een enkeling na, weten ze ook gewoon niets van biologie, scheikunde, genetica, althans op enig niveau.

'Een prachtig voorbeeld is de walnoot. Waarom is de walnoot een van de eerste gedomesticeerde vruchten en niet, bijvoorbeeld de veel breder verspreide eik?'

- Eikels zijn bitter.

'De voorloper van de tamme walnoot ook. Het toeval wil alleen dat de bitterheid in de walnoot door maar één gen wordt aan- of uitgeschakeld en in bijvoorbeeld de eik door een stuk of drie genen. Het gevolg is dat er sneller per ongeluk eetbare walnoten opduiken, dan eetbare eikels. Een volk dat toevallig walnootbomen treft, heeft dus meer geluk dan wie tussen eiken leven.'

- En of ze inherent slim of stom zijn, doet er niet toe.

'Exact. Het is steeds een aaneenschakeling van toevallige omstandigheden die bepalen hoe succesvol een volk kan zijn. De innerlijke capaciteiten zijn er altijd wel, maar ze krijgen geen kans.'

- Moet een racist zich nu gelogenstraft voelen?

'Mijn boek weerlegt het racistisch gedachtegoed, door een goede verklaring te bieden voor de witte dominantie, door aan te geven dat het toeval is.'

- Er zijn keurige mensen die beweren dat de natuurlijke omstandigheden inderdaad onze kansen bepalen, maar dat daardoor wel degelijk succesvolle en minder succesvolle rassen zijn ontstaan.

'Dat is cryptoracisme. Er is geen enkele serieuze aanwijzing voor enig genetisch verschil tussen succesvolle en minder succesvolle volkeren. Nogmaals, het ras is geen nuttig concept.'

- Hoe werkt dat met die ziektekiemen in de titel?

'Verreweg het belangrijkste wapen van de Europese overheersers van inheemse volkeren waren hun besmettelijke ziektes, die volstrekt onbedoeld met hen meereisden. Dat is wat de Inca's velde, niet die handvol Spaanse soldaten die niet wisten wat ze overkwam.'

- Wij hadden toevallig de goede infecties?

'Het is een gruwelijke keten van toevalligheden, die duizenden jaren voordat de Spanjaarden afreisden, begint. In Eurazië waren toevallig de dieren die voor domestisatie geschikt zijn. Dat leidde tot georganiseerde landbouw en veeteelt en uiteindelijk staten die zelfs veroveringstochten overzee konden maken.

Maar door de aanwezigheid van al die geiten, runderen, paarden waren de Europeanen met ziektekiemen in aanraking gekomen die elders niet bestonden. Ze werden er zelf ziek van, maar raakten uiteindelijk immuun. Terwijl volkeren elders er geen enkel verweer tegen hadden. Bij het eerste contact was het gebeurd met ze.'

- De Australische aborigines zijn een extreem geval van pure pech?

'Het blanke idee dat daar de tijd echt is blijven stilstaan, is echt onterecht, dat voorop. Aborigines zijn net zo min primitief als u en ik.

'Bovendien, als je goed naar het archeologische materiaal kijkt, zie je wel degelijk dat ook zij op weg waren naar een modernere tijd. Er werden drieduizend jaar geleden al zaden verzameld en gezaaid, er zijn complexe visvallen en zelfs palingvijvers bekend. Precies hetzelfde als wat je aan het begin van de landbouw in Europa en het Midden-Oosten ziet gebeuren, alleen was dat tienduizend jaar eerder.

- Het tempo verschilt?

'De ontwikkelingen zijn soortgelijk, het tempo verschilt. Omdat de omstandigheden bitter weinig kansen bieden.'

- Met de komst van de blanken is dat allemaal ruw weggevaagd. Is in die zin, na de overwinning van de Europeanen van de Amerika's, Australië en indirecter ook Azië, de grote geschiedenis tot een einde gekomen?

'Dat zou je denken, tot je je realiseert dat de natuurlijke omstandigheden nog steeds veranderen, zij het tegenwoordig vooral door ons eigen toedoen. Als we het klimaat inderdaad veranderen, zullen sommige gebieden en sommige volkeren meer kans hebben dan andere.'

- Het ingewikkelde is wel dat de wereld veel meer één geheel is dan vijftienduizend jaar geleden.

'Ik kan de toekomst niet voorspellen. Wat ik zeggen wil: er is geen status quo bereikt in de grote geschiedenis omdat de omstandigheden blijven veranderen.'

- Wat ook blijft bewegen: het racisme rukt op.

'Duidelijk, ook in Europa. Wat me niet verbaast, omdat er veel meer direct contact is met bevolkingsgroepen uit de hele wereld. Zonder contact is alles theorie, dan is het gemakkelijk egalitair te zijn. In een multiculturele samenleving komt het erop aan.'

- Uw boek biedt het intelligente fundament?

'Deels, misschien. De eerste les: onderschat nooit iemand met aan andere huidskleur, hij kan je chirurg zijn, je latere partner, je baas, je leermeester. De tweede les is nog eenvoudiger: je moet de kansen grijpen die je geboden worden, want verder zijn we echt helemaal gelijk.'

Meer over