Blank, rijk en linksig Elites

In Frankrijk heten ze bobo's, in Polen lemmingen. Maar verder hebben de elites overal ter wereld opmerkelijk veel overeenkomsten.

INDONESIË

undefined

De moskee is de meester

Zaterdagochtend is er een gastspreekster in de moskee. Het is vrouwenuurtje. 'Vandaag gaan wij het hebben over lust', zegt ze. Het uur dat volgt, geeft zij de vrouwen er flink van langs. Natuurlijk heb je geen seks als je geen kinderen wilt, en als je het hebt, doe het dan zo snel mogelijk en probeer er vooral geen plezier aan te beleven. Tongzoenen is duivelswerk en naakt baden met je kinderen maakt homo's van ze.

Indonesië heeft 240 miljoen inwoners, maar geen museum voor moderne kunst. Het onderwijs behoort tot het slechtste van de wereld. Scholen leiden louter op tot volgzaamheid. Wat de meester zegt, is waar, en als die eens aan een student vraagt: wat denk je zelf, vraagt de student bedremmeld: wat moet ik denken?

Meestal denken zij niets en kijken zij soapseries.

Tot iemand ze wakker port.

Indonesië heeft de grootste moskeedichtheid van de wereld: één op elke tweehonderd inwoners. Elke vrijdag zitten die vol. Dat is het uur van de imams. Zij zijn het ware gezag van Indonesië, de meesters die de mensen vertellen wat zij moeten denken.

Wat zij zeggen is waar, niet omdat het waar is, maar omdat zij het zeggen. Ook als zij zeggen dat je aids krijgt van zoenen.

Er is niemand die genoeg gezag heeft om ze tegen te spreken.

De grenzen van wat wel en niet kan, worden gesteld door 'massa's'. De Indonesiër Alexander Aan had op Facebook geschreven: 'God bestaat niet.' Hij werd aangevallen door een opgehitste menigte en later veroordeeld tot tweeëneenhalf jaar gevangenisstraf, wegens 'bezoedeling van de islam'.

De culturele elite die tegenwicht zou kunnen bieden, is klein en bijna een undergroundbeweging, die bijeenkomt in koffiehuizen en kleine culturele centra. Zelfs daar is zij niet veilig. Meer dan eens hebben religieus opgehitste groepen er vrijzinnige lezingen verstoord.

Sindsdien heerst er voorzichtigheid. Het jaarlijkse gay-filmfestival 'Q' bijvoorbeeld, wordt nog wel gehouden, maar zonder reclame en heel erg clandestien.

Met cultuur kun je beter maar uitkijken, in Indonesië.

Michel Maas

FRANKRIJK

undefined

Liever hypocriet dan cynisch

De bobo, de bourgeois bohémien, herken je meteen: een baardje van drie dagen, gymschoenen, nonchalante kleding, een papieren zak van de biologische supermarkt. De bobo, die overigens net zo goed een vrouw kan zijn, is links en alternatief (bohémien), maar vergeet niet om goed voor zichzelf te zorgen (bourgeois). Vaak heeft de bobo een goed betaalde baan in de 'creatieve sector'.

Je vindt de bobo natuurlijk in Parijs, maar ook in Lyon, Bordeaux of Montpellier. Net als het grachtengordeltype wordt hem hypocrisie verweten: links lullen, rechts vullen. Helemaal terecht is dat niet. Een bobo kan een rijke tv-ster zijn, maar ook een sappelende freelance grafisch ontwerper. Wat de bobo's bindt, is niet geld, maar culturele waarden. Bobo's zijn kosmopolitisch, ze geloven in antiracisme, feminisme, het milieu, de schone kunsten.

Het zal niet verbazen dat Marine Le Pen een enorme hekel heeft aan de bobo's, die per Velib - de Parijse huurfiets - de bijeenkomsten van haar linkse concurrenten bezoeken, 'als ze niet verhinderd zijn door hun yogales'.

Bobo's blinken uit in vrijblijvende solidariteit, zeggen sociologen, zelf doorgaans ook bobo's. Ze houden van een buurt met gekleurde mensen, etnische kruideniers en exotische eettentjes. Maar ze verschansen zich veiligheidshalve in hun appartementen met digitale toegangscode en sturen hun kinderen toch maar liever naar een witte school.

Een beetje bobo is zich bewust van deze contradicties, zeggen de journalisten Thomas Legrand en Laure Watrin in een boek ter verdediging van de bobo. De bobo probeert individueel hedonisme te verzoenen met maatschappelijke solidariteit. Dat lukt lang niet altijd, waardoor de bobo een 'hypocriete of belachelijke' indruk maakt.

Maar de bobo probeert er tenminste het beste van te maken. Het alternatief is nog veel erger: de burger die helemaal geen idealen koestert. Liever hypocriet dan cynisch, aldus Legrand en Watrin.

Michel Maas

ENGELAND

undefined

De kletsende klasse

Sigmund Freud, Sting en Stephen Fry hebben één ding gemeen: ze behoren tot de indrukwekkende lijst intellectuele beroemdheden die in Hampstead wonen of hebben gewoond. Ook Piet Mondriaan bracht een tijd door in de Engelse versie van Heemstede. Deze groene heuvel met zwemvijvers (compleet met Ladies Pond), pittoreske pleintjes en statige huizen in het noorden van Londen, is het reservaat voor de chattering classes, de kletsende klasse. Het gedachtegoed heeft zelfs een benaming: Hampstead Liberalism.

De typische Hampstead Liberal is doorgaans progressief, welvarend en idealistisch, met een bijbehorende liefde voor champagne. De wijk is daarom populair bij bekende socialisten, van Ramsay MacDonald en Ed Miliband tot Glenda Jackson, de linkse actrice die de wijk in het Lagerhuis vertegenwoordigt.

Hoewel hij er zelf heeft gewoond en in een boekwinkel heeft gewerkt, plaagde George Orwell de salonsocialisten om hem heen met sardonisch plezier. De rabiaat rechtse journalist Peter Simple liet regelmatig de fictieve Hampstead Liberal Lady Dutt-Pauker in zijn columns opdraven. Deze aristocratische socialiste woonde in Marxmount House, waar gasten onder meer de neptanden van de bolsjewiek Boecharin konden bewonderen. Echter, oligarchen en andere nieuwe rijken verdrijven de intelligentsia langzaam maar zeker naar omliggende wijken. Islington, bijvoorbeeld, dat inmiddels als bijnaam The Poor Man's Hampstead heeft.

Patrick van IJzendoorn

POLEN

undefined

Knaagdier als geuzennaam

Normaal gesproken is hij alleen te vinden in het hoge noorden, maar sinds een paar jaar komt hij ook in Polen voor: de lemming. Zijn favoriete habitat bevindt zich in Wilanow, een buitenwijk van Warschau die gekenmerkt wordt door sushibars en geboorteplanningscentra. Hij woont er, zoals het een lemming betaamt, knus opeengepakt in luxeflats en gated communities.

Zijn naam heeft de wijkbewoner te danken aan een rechtse columnist, die enkele jaren geleden uitrekende dat bij de laatste parlementsverkiezingen liefst 70 procent van Wilanow voor het Burgerplatform, de partij van premier Donald Tusk stemde. Nergens deed die het beter. Sindsdien worden de bewoners van de wijk er door de conservatieve oppositie van beschuldigd slaafs de opvattingen van de liberale regering volgen.

Niet dat de wijkbewoners zich erg aan hun bijnaam storen. Bij een recente rondvraag stelden ze zelfs voor om het knusse knaagdiertje een standbeeld te geven. Dat had een tegenwicht moeten bieden aan de in aanbouw zijnde Basiliek van de Goddelijke Voorzienigheid, een betonnen bunker met een koepel die doet denken aan een buttplug. Ze moet de goddeloze wijk een katholieke stempel geven. Al is de kans klein dat de lemmingen er ooit gebruik van gaan maken, want met geloofsvrucht hebben de bewoners van Wilanow weinig gemeen.

BRAZILIË

undefined

Het 'asfalt' van Zona Sul

Ook in Rio de Janeiro woont de elite aan het water, maar dan aan het strand. De grotendeels blanke bevolking van Leblon, Ipanema en omliggende buurten domineert de media en beschouwt zichzelf als de culturele fijnproevers van Rio.

De wijken in deze Zona Sul (zuidzone) van Rio behoren tot de duurste van Latijns-Amerika. In Leblon bedraagt de huizenprijs gemiddeld 7.000 euro per vierkante meter. De meest luxueuze woningen liggen op door hekken omringde terreinen, 24 uur per dag bewaakt door privébeveiligers. Veel bewoners hebben een inwonende hulp die de kinderen en het huishouden verzorgt.

Het is deze elite van Rio, en van Brazilië, die de boventoon voert in de media en in het publieke debat. Journalisten, acteurs, maar ook politici en invloedrijke academici zijn in grote meerderheid blank en afkomstig uit gegoede families.

Zij vormen een groot contrast met de bewoners van de sloppenwijken op de heuvels. De veelal zwarte bewoners reizen dagelijks naar het 'asfalt', zoals ze de wijken beneden noemen, om te werken. Hoewel de rijke Brazilianen glashard ontkennen dat ze in een racistische maatschappij wonen, lopen ze met een grote boog om hun gemarginaliseerde landgenoten heen.

Niet dat die geen invloed hebben: carnaval en samba zijn groot geworden in de sloppenwijken. Ook funk carioca, rauwe muziek met vaak gewelddadige teksten gerelateerd aan drugshandel, heeft zijn weg gevonden naar het 'asfalt'. Nadat de regering de muziek had verboden omdat die agressie zou opwekken, werd ze enkele jaren geleden omarmd als cultureel erfgoed. Dezelfde ritmes, met iets minder heftige teksten, klinken nu ook uit de speakers in gegoede wijken.

Sinds begin deze eeuw zijn bovendien tientallen miljoenen Brazilianen uit de armoede geraakt en is een nieuwe middenklasse ontstaan. Ook zijn er de 'nieuwe rijken', met een totaal andere smaak. Waar de oude elite zich graag Europees voordoet, subtiele doch dure sieraden draagt en exotische vakantiebestemmingen zoekt, pochen de nieuwe rijken met grote gouden kettingen, cruisevakanties en shoppen in Miami.

De Zona Sul verliest langzaam maar zeker terrein, maar het zal nog meerdere generaties duren voordat andere groepen in de maatschappij eenzelfde invloed hebben als de traditionele elite.

Marjolein van de Water

VERENIGDE STATEN

undefined

Neerkijken vanaf de kusten

Alles in Amerika is groter. Dus als er al iets is als de 'grachtengordel', heeft dat niet de dorpse benauwdheid van de Amsterdamse binnenstad. Er is een satellietfoto voor nodig om het in kaart te brengen en dan alleen nog als het donker is. Aan de kusten schijnt het licht, in het binnenland heerst de duisternis. Dat is letterlijk zo. De kusten zijn dichterbevolkt, wat 's avonds goed is te zien. Maar sommigen willen het doen voorkomen dat het ook figuurlijk zo is. Licht versus donker, beschaafd versus boers, ruimdenkend versus bekrompen, grootstedelijk versus kleinburgerlijk, progressief versus conservatief.

Het is zo'n beetje hoe 'ons soort mensen' in Amsterdam aankijkt tegen iedereen die in de bus naar Kudelstaart of zelfs Amstelveen stapt. Alleen is in Amerika het territoir is groter. Ze omspannen een continent, van de Atlantic tot de Pacific. Ze zitten in New York, Boston, Los Angeles, San Francisco en rond elite-universiteiten in het land, zoals Chicago.

De kustbewoners hebben vele verdiensten. Ze plaveien de weg voor het homohuwelijk, kiezen de eerste zwarte president en straks misschien de eerste vrouw, laten Alexis de Tocqueville vertalen, vertonen Borgman van Alex van Warmerdam, lezen hoogstaande bladen als The New York Times, Vanity Fair, The New Yorker en de Paris Review, zien House of Cards op Netflix en kijken naar documentaires op de publieke omroep.

Typerend is de neerbuigendheid tegenover anderen, terwijl ze in de praktijk helemaal niet zo progressief zijn. Wakker liggen ze van de plicht om hun kinderen op elitescholen en -universiteiten te krijgen, gevolgd door goedbetalende baan en dito partner. Burgerlijker kan niet.

Daarbij moeten de scheidslijnen niet worden overdreven. Niet iedereen in de Amerikaanse kustengordel is zo slim en niet iedereen in het binnenland zo dom. Ook in North Dakota kunnen de mensen in een koffiehuis een café latte bestellen en opent wifi de wereld voor ze.

Arie Elshout

undefined

Meer over