REPORTAGE

Black Friday: de hoogmis van het Amerikaanse kapitalisme

De koopgekte voor de feestdagen begint in Amerika traditiegetrouw met Black Friday, de laatste vrijdag van november. De stilte in Nederlandse steden staat daarmee in schril contrast.

Arie Elshout
Ruim twee weken kampeerde Derek De Armond (midden) voor winkelketen Best Buy om de eerste te zijn voor de uitverkoop op Black Friday. Beeld NYT
Ruim twee weken kampeerde Derek De Armond (midden) voor winkelketen Best Buy om de eerste te zijn voor de uitverkoop op Black Friday.Beeld NYT

Het is Thanksgiving. Veel straten zijn uitgestorven. De lucht is loodgrijs, het weer twijfelt tussen motregen en lichte sneeuw. Slechts hier en daar lopen wat gehaaste personen. Ze zijn met in aluminiumfolie gewikkelde schalen op weg naar familie, waar in warme huiskamers de kalkoen met cranberrysaus wacht. Niet zichtbaar is welk drama zich afspeelt achter de muren van menig huis.

De luxe kledingsite Net-A-Porter is gecrasht! Een 'ongekende vraag' heeft ertoe geleid dat de onlinewinkel nauwelijks meer bereikbaar is. In 'the most wonderful time of the year' kan ik niet bij de uitverkoop van Net-A-Porter, twittert een vrouw. 'Dit is afschuwelijk!' Een ander heeft het over 'een droevig moment voor shopaholics'.

Tragedies heb je in vele maten en soorten, maar dit is wel een heel grote en bijzondere. Uitgerekend vlak voor Black Friday, de legendarische dag na Thanksgiving die de Amerikaanse uitverkoop inluidt, valt een van de populairste kledingsites uit. Dat kun je niet verzinnen. De site belooft zijn klanten dat er straks een herkansing komt. 'Jij zult de eerste zijn die dat te horen krijgt.'

Oef, gelukkig, zal menigeen opgelucht hebben verzucht vanachter de laptop. De uitverkoop mag je niet missen. Hij loopt van eind november tot eind december. Het is de mooiste tijd van het jaar, zegt een vrouw op televisie. 'Koopjes!', roept ze uit. Stalin hekelde ooit wat hij noemde het 'Amerikaanse exceptionalisme', de overtuiging dat de wetten van Marx niet van toepassing waren op de Verenigde Staten. Ketterij was het. Maar zijn Sovjet-communisme is inmiddels morsdood en het Amerikaanse kapitalisme springlevend. Aan het eind van het jaar barst het van vitaliteit en voortplantingsdrift, als een bronstig edelhert in paringstijd.

Het uitverkoopseizoen kondigt zich weken van tevoren aan. De kranten dijen met de dag verder uit, volgestopt als ze worden met paginagrote advertenties en bergen reclamefolders. Op televisie schreeuwen reclameblokken het uit: sale coming soon! En de mailbox op de computer stroomt over door een vloed aan digitale aanbiedingen. Er is geen ontkomen aan.

Vanaf Black Friday houden de media van week tot week de omzetcijfers bij om te zien of de verkopen beter zijn dan voorgaande jaren en of de voorspellingen worden waargemaakt. Het is een soort medische check-up om te controleren hoe de kapitalistische economie ervoor staat. De scores doen ertoe: consumentenbestedingen vormen de grootste motor van economische groei in de VS. Zij zijn goed voor tweederde van alle geproduceerde goederen en diensten. Er wordt voorspeld dat 140 miljoen Amerikanen gaan winkelen dit Thanksgivingweekend - dat is iets minder dan de helft van de bevolking. Een andere voorspelling is dat tijdens deze uitverkoop in totaal voor bijna 620 miljard dollar (530 miljard euro) zal worden uitgegeven.

null Beeld reuters
Beeld reuters

De intensiteit waarmee dit alles wordt beleefd - de fixatie op de cijfers, de overvloed aan advertenties en de jacht op koopjes - maakt van de eindejaarsuitverkoop bijna iets religieus. Het is de hoogmis van het Amerika-kapitalisme en -consumentisme. Weinigen hebben bedenkingen ertegen. Waarom zou je een dief zijn van je portemonnee? Bovendien help je er de economie mee. Win-win. Andere landen kennen niet zulke uitbarstingen van koopwoede. Het maakt de VS exceptioneel.

Velen zitten al weken in de aanslag om als eerste te kunnen toeslaan. Derek De Armond , een 55-jarige drukker, is uit op een Panasonic LED TV van omgerekend 642 euro die nu wordt aangeboden voor 159 euro. Vier jaar geleden meldde hij zich om zes uur in de ochtend bij een winkel om zulke megakoopjes (doorbusters) in de wacht te slepen. Veel te laat. Er waren honderden voor hem in de rij. Het jaar daarna kwam hij een dag eerder. Weer te laat. Op een gegeven moment zette hij ruim van tevoren een tent op, maar opnieuw ging het mis. Dit jaar geen risico. Op 11 november, meer dan twee weken voor Black Friday, betrok hij zijn post voor een Best Buy in Fort Myers, Florida. Zijn tent heeft airco, een grote tv van een meter doorsnee, een bar en een volledig opgetuigde kerstboom. Hij doucht thuis en gaat ook naar zijn werk. Op die momenten wordt hij afgelost door familie. Iedereen let goed op dat niemand probeert voor te dringen. 'Elke avond barbecuen we, we nodigen mensen uit en we hebben nieuwe vrienden gemaakt', vertelde een opgeruimde De Armond aan The New York Times.

null Beeld ap
Beeld ap

In kranten vertellen psychologen welke slimme tactieken winkels gebruiken. Ze creëren een gevoel van schaarste ('slechts tien televisies voor deze prijs') of een gevoel van urgentie. Niemand is er immuun voor, weet uw correspondent. Zijn vrouw, die de afgelopen jaren zo enorm haar best heeft gedaan Amerika door de recessie te slepen dat ze daarvoor een medaille van Obama zou moeten krijgen, roept: 'Kijk wat een mooie trui, voor de helft van de prijs, beslis nu, want ze vliegen weg.' En ze wijst op het beeldscherm waar staat 'nog maar één over'.

null Beeld ap
Beeld ap
Meer over