Black box

Nederlandse muziekmakers zijn spekkopers, meent auteursrechtenorganisatie Buma/Stemra. Nergens wordt zo'n hoog percentage van de geïnde rechten uitgekeerd als in Nederland....

Auteursrechtenorganisatie Buma/Stemra is een voorbeeldige broodheer voor Nederlandse componisten, tekstdichters en muziekuitgevers, stelt directievoorzitter Cees Vervoord. 'Wij zijn veruit de meest efficiënte auteursrechtenorganisatie ter wereld.' Nergens, aldus Vervoord, wordt zo'n hoog percentage van de geïnde rechten uitgekeerd als in Nederland.

Aanhoudend dalende beleggingsresultaten dwingen hem nu tot een minder plezierige boodschap. 'Onze rechthebbenden zijn de afgelopen jaren verwend met hoge uitkeringen', waarschuwt hij. 'In de nabije toekomst zullen zij een stap terug moeten doen.'

De teruggang komt op een slecht moment: hij valt samen met groeiende kritiek vanuit de ontvangers van muziekrechten. De klagers zien Buma/Stemra als een black box. Miljoenen aan auteursrechten gaan erin en miljoenen stromen er weer uit, maar niemand weet volgens welke maatstaven die bedragen worden berekend en uitgekeerd. Vervoord bestrijdt dit: 'Onze tarieven zijn openbaar. Iedereen kan zo nagaan hoe wij rekenen.'

Een miljoenenbedrijf zonder winstoogmerk dat is georganiseerd als een vereniging, wettelijk monopolist onder toezicht van een parttime regeringscommissaris: Buma/Stemra is een unieke organisatie. Zijn rechtsvoorgangers kregen deze status zonder weerga in 1935 van de Nederlandse overheid, nadat een Franse rivaal had geprobeerd om de prille Nederlandse markt in auteursrechten naar zich toe te halen. Bescherming van de nationale economie stond destijds in hoger aanzien dan vrije concurrentie.

Sindsdien zijn muziekgebruikers verplicht om auteursrechten af te dragen aan Buma/Stemra. Muziekmakers die inspraak willen in de manier waarop de rechten op hun werk worden beheerd en verdeeld, moeten zich aansluiten bij de vereniging.

Buma houdt bij hoe vaak en hoe lang hun werk wordt gespeeld, en waar. Afhankelijk van de 'rubriek' waarin hun werk valt (Radio, Tv, Satelliet, Amusement mechanisch) krijgen zij een bepaald aantal eurocenten per seconde muziekgebruik, de zogenoemde 'puntwaarde'. Stemra int de rechten op geluidsdragers zoals cd's, dvd's en video's. Via afspraken met de Buma's en Stemra's elders op aarde krijgen Nederlandse muziekmakers ook de rechten voor buitenlands gebruik van hun werk.

In de loop der decennia heeft de Nederlandse muziekrechtpraktijk een hoge graad van perfectie bereikt, zegt Vervoord. De bulk van de geïncasseerde rechten komt van grote partijen zoals de omroepen (goed voor 58 procent van de Buma-omzet) en platenmaatschappijen. Die houden zelf het muziekgebruik bij aan de hand van kijkcijfers en verkoopgegevens.

De muziek tijdens live-concerten en in winkels, kantoren, cafés en restaurants meet Buma zelf. Deels door het gespeelde repertoire op te vragen bij de uitbaters. Soms helpt Buma een handje met die meting. 'Onze medewerkers zijn allemaal muziekliefhebbers', zegt Vervoord. 'Zo is het North Sea Jazz Festival heel populair.'

Deels aan de hand van aannames op grond van socio-demografisch onderzoek: welk radiostation wordt waar het meest gespeeld en wat is het repertoire? 'Dertig jaar geleden al heeft Intomart daarvoor een methode ontwikkeld', vertelt Vervoord. 'De nauwkeurigheid grenst aan de 100 procent. In al die tijd is er nog nooit iemand langsgekomen met een beter systeem.'

Kan zijn - maar de uitkomsten vallen niet altijd mee. Zo'n dertig jaar geleden schreef Karel Hille Waarheen, waarvoor, een liedje dat veel wordt gedraaid tijdens crematies en begrafenissen. 'Dat ontdekte ik pas een jaar of tien nadat ik het nummer had geschreven', vertelt Hille. 'Voor al die uitvaarten had ik nooit een cent aan rechten ontvangen.'

Die incasseren we ook niet, dus kunnen we u evenmin iets uitkeren, liet Buma weten. Dat vond Hille niet in de haak: 'Buma is een soort Belastingdienst. Ik moet al mijn werk daar onderbrengen, zij moeten voor alle uitvoeringen de rechten te incasseren.' Uiteindelijk stapte hij naar de rechter.

Daar voerde Buma een reeks argumenten aan. Het zou geen uitvaartrechten incasseren 'uit piëteitsoverwegingen'. Onzin, vond Hille: 'Begraven en cremeren is een miljardenbusiness.' Uitvaarten zijn besloten bijeenkomsten en daarom vrij van rechten. Onzin, oordeelde het gerechtshof. Maar de Hoge Raad honoreerde het laatste argument: Buma/Stemra mag volgens het eigen reglement 'om haar moverende redenen' afzien van rechtenincasso.

Hille studeert nu samen met een nieuwe advocaat op een heropening van zijn zaak. 'Misschien gaan we wel naar het Europese Hof van Justitie. Wij weten nu dat de Britse en Duitse Buma's wel degelijk uitvaartrechten innen.'

Wijlen Marian de Garriga verdiende veel geld met haar tunes voor Loeki de Leeuw van de STER-reclame. Ergens eind jaren tachtig liep die bron bijna droog. Buma had haar soort muziek overgeheveld naar een andere rubriek, waardoor haar 'puntwaarde' met vijfzesde afnam.

De Garriga raakte in surséance van betaling, en stapte naar de rechter. Na vele jaren procederen herstelde Buma haar vergoeding op het oorspronkelijke niveau. Daarnaast claimde De Garriga bij Buma vele tonnen aan schade. In 2000 werd zij in Thailand vermoord. Harry Westerbroek, beheerder van haar zakelijke nalatenschap, trok de schadeclaim in. 'De kansen op een uitkering wogen niet op tegen de kosten.'

Volgens Buma-baas Vervoord verhuist een rechthebbende nooit zo maar van de ene naar de andere rubriek. 'Daarvoor is altijd de toestemming van de ledenvergadering nodig.'

Habbo Beem maakte vijf jaar geleden muziek voor twee wereldwijd populaire Amerikaanse tv-programma's: Friends en Amazing Destinations (in Nederland te zien op Discovery Channel als Treasures of the World). De soundtrack van Friends verscheen op enkele tientallen miljoenen video's en op zestig miljoen dvd's, aldus Beem. Noch daarvoor, noch voor de tv-uitvoering van zijn Treasures-muziek ontving hij tot op heden een cent.

Beem schat zijn gederfde inkomsten in totaal op minstens twee miljoen euro. Het geval-Discovery stelde hij drie jaar geleden aan de orde tijdens de ledenvergadering van Buma. 'Vervoord beloofde toen dat ik mijn geld zou krijgen. Maar die toezegging kwam niet in de notulen terecht, en nu zegt Buma er niets van te weten.'

Inmiddels heeft zich een complete groep aangediend met een vergelijkbare klacht als Beem: de makers van dance-muziek. Buma schaart hun werk in de rubriek Discotheken. Het berekent de uit te keren rechten op basis van de Top 30 van Mega Charts en van de lijsten van wat er op dance-evenementen wordt gespeeld. Gevolg, zo vermoedt Berry Klein Nagelvoort van dance-organisator ID & T: een groot deel van de dance-rechten vloeit naar Bløf, volgens Buma-maatstaven de band waarvan de muziek in Nederland het meeste wordt gedraaid. 'Maar op dance-evenementen wordt helemaal geen Bløf gedraaid.'

Hij schat de schade voor dance-componisten op 'miljoenen euro's per jaar'. Volgens hem heeft Buma te veel tijd nodig om vertrouwd te raken met nieuwe muziekvormen. 'Zo'n acht jaar geleden hebben zij al eens een werkgroep op ons geval laten studeren. Dat heeft toen niets opgeleverd.'

Van Buma's belofte om opnieuw zo'n club aan de gang te zetten, verwacht hij dan ook weinig heil. 'Als daar nu wéér niets uitkomt, blijft ons niets anders over dan de gang naar de rechter en naar de NMa.' Voor de kartelwaakhond ziet ID & T een rol weggelegd 'omdat Buma/Stemra een monopolie heeft op het incasseren en uitkeren van muziekrechten'.

Meer over