Column

Bittere Timmermans helpt EU niet verder

Voor sommige Europese politici duurde de schok van de uitslag van het Britse EU-referendum maar kort. Ze roken onmiddellijk hun kans. Het tellen van de stemmen in Groot-Brittannië was vrijdagochtend vroeg nog maar net voltooid of de drie prominentste Duitse sociaal-democraten belegden een Telefonkonferenz, zo blijkt uit een reconstructie die Der Spiegel maakte: vicekanselier Sigmar Gabriel, minister van Buitenlandse Zaken Frans-Walter Steinmeier en Martin Schulz, de voorzitter van het Europees Parlement.

null Beeld anp
Beeld anp

Ze zijn het erover eens dat het Britse vertrek zo snel mogelijk zijn beslag moet krijgen. De Europese Unie moet gezwind optreden en tegelijk een stap naar verdere integratie zetten, zoals bepleit in een beleidsdocument dat Gabriel en Schulz al vóór het Britse referendum hadden opgesteld en dat nu op de SPD-website wordt geplaatst. De Duitse sociaal-democraten doen dit ook omdat ze rekenen op steun van enkele andere hoofdrolspelers op het Europese toneel: de Franse president François Hollande en Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker.

Maar elders in Berlijn denkt Europa's leading lady er anders over en zij grijpt ook naar de telefoon. Bondskanselier Angela Merkel overlegt met twee sleutelfiguren: minister van Financiën Wolfgang Schäuble en de Beierse CSU-voorman Horst Seehofer. Dit trio kiest voor een andere benadering: de boedelscheiding met de Britten dient in kalmte te worden afgewikkeld - Merkel wil zelfs nadrukkelijk een weg terug voor de Britten openlaten - en dit is niet het geëigende moment om de Europese passie te preken.

Om een lang verhaal kort te maken: hoewel Merkel na topberaad met Hollande en de Italiaanse premier Matteo Renzi haar toon richting Londen iets verscherpte, prevaleerde haar beheerste aanpak. Mede dankzij de steun uit Scandinavische en Oost-Europese hoek en met dank aan de premier van het land dat tot 1 juli het roterend EU-voorzitterschap bekleedde.

Dit alles tot ergernis van Juncker, die erop aandrong dat zijn Commissie meteen de exit-onderhandelingen zou gaan voeren, maar op de Europese top bakzeil haalde en te horen kreeg: 'Jean-Claude, wij zijn gekozen, jij niet.' Waarna afgelopen week nog wat extra zout in de Brusselse wonden werd gestrooid door Schäuble, die in een interview opmerkte dat de regeringen de praktische Europese problemen maar moeten oplossen als de Commissie in gebreke blijft: 'In de eurocrisis heeft de intergouvernementele aanpak zijn waarde bewezen.'

Merkels sereniteit vormde ook een groot contrast met de verwijten die Frans Timmermans, tweede man van de Commissie, deze week in een emotionele rede tot het europarlement afvuurde op de Brexiteers en de critici van Juncker. Dit op hoog vuur gezette mengsel van gramschap en zelffelicitatie was totaal misplaatst. Zeker, er valt het nodige af te dingen op de argumenten en motieven van Nigel Farage en andere anti-EU-activisten. Maar ze appelleren wel aan een breed levende onvrede die in heel Europa opgeld doet, en ze hebben net een democratische overwinning geboekt, hoe nipt die ook mag zijn. Dan is bitterheid een slechte raadgever, zeker als tegelijkertijd wordt verkondigd dat het vertrouwen van de burgers in het Europese project moet worden herwonnen en dat de bakens in de EU moeten worden verzet.

Natuurlijk kan van Timmermans niet worden verwacht dat hij zijn voorman openlijk afvalt - dat zou eerloos zijn. Maar als de wil om de vertrouwensbreuk te lijmen serieus is gemeend, kom je niet om de vraag heen of Juncker, die als geen ander het gezicht van de EU is en de eurocratische eigendunk personifieert, de juiste man is om deze cruciale hersteloperatie te leiden. Timmermans noemt dat 'moreel twijfelachtig' en 'intellectueel lui', maar ook op dit punt komen de diskwalificaties als een boemerang bij hem terug.

Ik besef zeer wel dat een wisseling van de wacht in Brussel geen sinecure is. Noch een panacee voor alle kwalen. Maar de Europese samenwerking zowel een wervender als een pragmatischer aanzien geven is een dwingende noodzaak. Het vraagt om de creatieve hand van iemand die zich 'at the edge of inside' bevindt, zoals New York Times-columnist David Brooks het onlangs in ander verband verwoordde. Iemand die de weg kent in de Europese binnenkamers, maar met minstens één been in de buitenwereld staat en zich niet laat insnoeren door groepsloyaliteit. Zeg maar: een seculiere versie van de man die de rust in het Vaticaan verstoort.

Meer over