nieuws

Binnenhof houdt zijn adem in: wat staat er op het spel bij publicatie notulen over Toeslagenaffaire?

Maandagavond openbaart het kabinet de notulen van de ministerraad over de Toeslagenaffaire. Dat is ruim 23 jaar eerder dan gepland. En daarin ligt voor de hoofdrolspelers het grote politieke risico.

Demissionair Premier Mark Rutte op het Binnenhof.  Beeld ANP - Phil Nijhuis
Demissionair Premier Mark Rutte op het Binnenhof.Beeld ANP - Phil Nijhuis

Ruud Lubbers was er gloeiend bij, in 2012. Iedereen in Tilburg die zich altijd al had afgevraagd hoe de stad in 1988 toch aan CDA-burgemeester Gerrit Brokx was gekomen, vond z’n vermoedens bevestigd in de geheime stukken uit het Nationaal Archief waar een wakkere verslaggever van het Brabants Dagblad op was gestuit: de Tilburgse raad zat destijds helemaal niet op Brokx te wachten – er waren heel andere kandidaten – maar Brokx werd vanuit Den Haag ‘gedropt’.

Door premier Lubbers zelf, die bij voormalig staatssecretaris Brokx nog een politieke rekening open had staan. Lubbers was in die jaren op het hoogtepunt van z’n macht en drukte door, met behulp van z’n partijgenoten in de Brabantse politiek: de stad moest het er maar mee doen.

In 1988 zou de premier het er moeilijk mee hebben gekregen, in 2012 waren er alleen nog wat Kamervragen die al snel weer vergeten werden. Brokx was al tien jaar dood, Lubbers alweer jaren met pensioen. Het dienstdoende kabinet Rutte II liet weten dat het geen zin had om oude koeien uit de sloot te halen. Dat was dat.

Nationaal Archief

Zo gaat het meestal als het Nationaal Archief haar geheimen prijsgeeft. De onthulling over Brokx, 23 jaar na dato, was een ongelukje, maar ieder jaar is het in januari feest voor de geschiedschrijvers op de krantenredacties. Dan worden de notulen van de ministerraden van 25 jaar daarvoor geopenbaard.

Maar bijna net zo vaak mondt die zogeheten ‘Openbaarheidsdag’ uit in een worsteling voor de verslaggevers: als ze al nieuws aantreffen, gaat het vaak over affaires die bijna niemand zich meer herinnert. Welke lezer zit te wachten op oude uitspraken van ministers over ontwikkelingen die alweer helemaal vergeten zijn?

Srebrenica

Soms is er wel een evident historisch belang, omdat de geschiedenis nog nadreunt. Zoals laatst nog, toen de notulen het daglicht zagen van de ministerraden van de zomer van 1995, toen Srebrenica viel. Maar dan is er doorgaans weer een ander probleem: zulke grote dossiers zijn al helemaal binnenstebuiten gekeerd door onderzoekscommissies. Ook de Srebrenica-notulen brachten dit jaar niet meer dan wat aanvullende details.

Dat is precies wat de staat beoogt met de termijn van 25 jaar geheimhouding van de notulen uit de Trêveszaal. Het idee is dat ministers daar hun gedachten vrij moeten kunnen laten stromen, zonder het risico op ontmaskering. De geheimhouding dient ook een staatsrechtelijk doel: het kabinet spreekt met één mond. Als een kabinetsbesluit eenmaal is gevallen, dienen alle bewindspersonen zich daarachter te scharen. Anders ontstaat er grote verwarring en komt er van het landsbestuur weinig terecht. In Haags jargon: de Tweede Kamer moet uiteindelijk de worst beoordelen, niet de manier waarop de worst is gemaakt.

Toeslagenaffaire

De termijn van 25 jaar blijkt meestal lang genoeg om een dossier zo ver te laten afkoelen dat openbaarmaking niet veel politieke schade meer aanricht. En daarin ligt dan ook de reden waarom het Binnenhof vandaag de adem inhoudt: de notulen over de Toeslagenaffaire zijn geen 25 jaar maar slechts 17 maanden oud. Vrijwel alle hoofdrolspelers lopen nog op het Binnenhof rond, de affaire is nu nog hoger opgelopen dan toen de notulen werden geschreven en de Tweede Kamer is op oorlogspad.

Die omstandigheden maken de kans klein dat er niks in de notulen staat dat niet tot nieuwe Kamervragen en hoogoplopende debatten gaat leiden. Zoals premier Rutte zelf vrijdag al voorspelde: wat hem betreft is er in die ministerraad van 15 november 2019 ‘niets onoorbaars’ gebeurd, maar daar zou de oppositie heel anders over kunnen denken.

Al is het maar om dat uitspraken altijd op verschillende manieren geïnterpreteerd kunnen worden. ‘Het is altijd brisant’, dekte de premier zichzelf vrijdag alvast in. ‘U gaat altijd dingen vinden waarvan u zegt: ooh, dat is me nogal wat.’

Zoeken in de notulen: werkte het kabinet de Kamer tegen?

De notulen van de ministerraad waarin gesproken werd over de toeslagenaffaire worden maandag openbaar gemaakt. Het kabinet zou volgens een reconstructie van RTL Nieuws in november 2019 besloten hebben de Tweede Kamer niet alle informatie over het toeslagenschandaal toe te sturen waar zij om had gevraagd. Volgens RTL zou onder meer geklaagd zijn over de lastige vragen van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die zich in het dossier had vastgebeten.

Premier Rutte noemt het besluit de notulen vrij te geven ‘uitzonderlijk', en gaat ervan uit dat het eenmalig zal zijn. De stukken zullen in hun geheel openbaar worden, zonder dat delen onleesbaar worden gemaakt. Het gaat volgens de premier om ‘een pagina of dertig'.

Het kabinet komt maandag ook met een uitgebreide brief waarin wordt gereageerd op de affaire. Daarover wordt maandagmiddag eerst nog gesproken in een extra ministerraad. De openbaarmaking van de notulen wordt dan ook niet voor maandagavond verwacht.

Meer over