Bin Laden: Robin Hood voor ontwortelde moslims

Miljarden dollars pompte de CIA in de jaren tachtig in de anti-communistische jihad in Afghanistan. Daarmee schiep ze een monster van Frankenstein....

'HET terrorisme van de groep rond Bin Laden is gevaarlijk, natuurlijk. Maar het vormt geen strategisch probleem. De beweging mist een sociale basis. Vooral ontwortelden voelen zich ertoe aangetrokken. Als fenomeen is het vergelijkbaar met de Rote Armee Faktion.'

Volgens de analyse van de Franse islam-onderzoeker Olivier Roy vormde de bomaanslag op het World Trade Center zes jaar geleden in New York het keerpunt in de islamitische jihad, die in 1979 begon met de strijd tegen de Sovjet-bezetters in Afghanistan. 'Het Westen, vooral Amerika, werd toen doelwit van de radicale islamisten.'

Leden van het Afghanistan-vreemdelingenlegioen probeerden na de overwinning op de Sovjets in 1989 de jihad te exporteren naar Algerije en Egypte. Zonder succes. In Algerije veranderden ze in moordende desperado's. In Egypte, net als Algerije leverancier van duizenden strijders voor Afghanistan, werden ze na hun terugkomst vervolgd.

Roy: 'Ze konden nergens meer heen. Velen hebben zich toen aangesloten bij Bin Laden. Nu is al-Zawahiri, leider van de Egyptische terroristenbeweging Islamitische Jihad, de rechterhand van Bin Laden.'

Het enigma Osama bin Laden: superterrorist of Robin Hood?

De man heeft zijn faam te danken aan de oorlog in Afghanistan, waar hij in 1980 op 24-jarige leeftijd aankwam, woedend over de Sovjet-inval. Over zijn jeugd - hij behoort tot een schatrijke Jemenitische familie uit Saudi-Arabië - doen verschillende verhalen de ronde. Sommigen beschrijven de jonge Osama als 'veel geloviger dan zijn 52 broers en zusters', anderen spreken over wilde tijden in nachtclubs en bars in Beiroet.

In Afghanistan verwierf Bin Laden veel respect. Hij investeerde miljoenen in de jihad en organiseerde paramilitaire trainingskampen in Afghanistan en Pakistan. Tegen het einde van de oorlog richtte hij de organisatie al-Quaida op, 'de basis' - volgens de CIA een wijdvertakte militante islamistische beweging, waartoe veel Afghanistan-veteranen (de 'Afghanen') behoren.

Na de oorlog keerde Bin Laden terug naar Saudi-Arabië, waar hij de oppositie steunde en snel tot persona non grata werd verklaard. Begin jaren negentig vond hij, statenloos, in het fundamentalistische Sudan een nieuw thuisland. Van daaruit financierde hij het transport van zo'n vijfhonderd 'Afghanen' die om veiligheidsredenen niet terug konden naar hun vaderland: de eerste kolonie ontwortelde islamisten.

De nieuwe vijand had zich inmiddels aangediend: de Verenigde Staten, die in 1991 Irak platbombardeerden en daarna in Saudi-Arabië, met de heilige steden Mekka en Medina, permanent militairen stationeerden. Bin Laden was ziedend over deze 'bezetting'. Tegen ABC zei hij: 'Jullie zullen verdwijnen als de lichamen van de Amerikaanse soldaten in lijkkisten huiswaarts worden gezonden.' Tegen CNN: 'Onze grootste vijand is de Amerikaanse regering.'

In Sudan werden de eerste acties tegen de Amerikanen voorbereid. In 1993 vond een bomaanslag plaats op een hotel in Jemen, waar Amerikaanse militairen zich gereedmaakten voor hun vertrek naar Somalië. In New York probeerden extremisten het Wereldhandelscentrum op te blazen. In de Saudische hoofdstad Riyad doodde een autobom vijf Amerikaanse militairen. Drie daders waren 'Afghanen'.

De VS zetten Sudan onder druk de terroristen uit te wijzen. In 1996 verdween Bin Laden naar Afghanistan, waar inmiddels de fundamentalistische Taliban aan de macht waren. 'Net als de groep van Bin Laden hangen zij een soennitische neo-fundamentalistische islam (salafisme) aan, zeer dogmatisch en anti-westers', vertelt Roy. Deze vorm van islam wordt gedoceerd op de madrasas (koranscholen) in Afghanistan en Pakistan, en wordt ook gevonden in Saudi-Arabië en Egypte.

Dit neo-fundamentalisme vindt vooral weerklank onder hen die zich buitengesloten voelen van nationalistische islamitische bewegingen. Roy noemt met name de ontwortelde Palestijnse vluchtelingen en gemarginaliseerden uit de periferie van het Midden-Oosten. 'Al deze militanten propageren en praktiseren een soort supra-nationalisme. Ze zijn niet geïnteresseerd in landelijke politiek. Ze worden slechts gedreven door hun geloof in de mondiale sharia, de islamitische wetgeving.'

De hang naar de pure tijden van de Profeet wil echter niet zeggen dat deze islamisten de moderniteit geheel afwijzen. De geavanceerde technologie stelt hen in staat hun transnationale jihad te voeren. Ze maken gebruik van satelliet-telefoons, faxen en e-mail. En het Internet is een soort Disney World voor de extremisten.

De Taliban hebben hun eigen web-site, evenals de Algerijnse GIA en Supporters of Shariah van de in Londen woonachtige 'Afghaan' Abu Hamza. Beide organisaties hebben banden met Bin Laden. Er zijn talloze sites met interviews met Bin Laden. Ook de verklaringen van zijn nieuwe beweging 'Wereld Islamitisch Front voor de Strijd tegen Christenen en Joden' zijn er te vinden.

De Amerikanen spreken van 'cyberwar' en 'netwar': 'manipulatie van informatie en communicatie met overlappingen naar militarisme'. Van Bin Laden is bekend dat hij in Afghanistan tot voor kort in een soort grot woonde bij de stad Kandahar, voorzien van computer en satelliettelefoon .

Op 13 februari was Bin Laden volgens de Afghaanse machthebbers spoorloos verdwenen uit die schuilplaats bij Kandahar. Ooggetuigen hebben gezien hoe talloze busjes met 'Arabieren' rond die tijd in de bergen van Sheikh Harzat aankwamen, zo'n negentig kilometer van Kandahar. Daar ligt Islam Dara, een labyrinth van grotten en barakken, die de Afghanen gebruikten tijdens de oorlog. De basis is beveiligd met landmijnen en alleen te voet te bereiken.

Waarschijnlijk hebben de Taliban Bin Laden na hevige ruzie te verstaan gegeven dat hij weg moest uit Kandahar. De Taliban hebben altijd geweigerd Bin Laden uit te leveren, maar de 'superterrorist' staat nu onder grotarrest, zonder communicatiemiddelen en -mogelijkheden.

Intussen klonken de afgelopen maanden van alle kanten aantijgingen dat Bin Laden lokale extremisten steunt of aanslagen voorbereidt. In Uruguay zou door de arrestatie van twee Egyptenaren en een Jordaniër een aanslag tegen Groot-Brittannië zijn verijdeld. In Algerije zou de leider van de extremistische Salafische Groep voor Gebed en Strijd (ex-GIA) regelmatig contact hebben met Bin Laden. Vanuit Bangladesh wordt gemeld dat Bin Laden daar fundamentalisten steunt die een islamistische staat à la Taliban voorstaan. In Mauritanië zijn adepten van gearresteerd. De statenloze Saudiër is een soort Kop van Jut geworden, de verbeelding van het Grote Kwaad, waarmee je iedereen die je niet welgevallig is kunt associëren.

Bin Laden is een schakel in een netwerk van cellen, zegt de Franse onderzoeker Roy. 'Hij leidt geen grote organisatie, maar heeft veel contacten. Als je hem doodt, maak je geen einde aan de beweging. Hij is vooral een gevaar voor het Westen. Daar bevindt zich zijn werkelijke achterban: de ontwortelden voor wie hij een soort Robin Hood is. Het Westen zoekt nog naar een passend antwoord.'

Meer over