Bijstandsmoeders komen ook met arbeidsplicht nauwelijks aan werk

Gemeenten slagen er niet in alleenstaande bijstandsmoeders met kinderen boven de vijf jaar aan het werk te krijgen. Sinds 1996 zijn deze vrouwen verplicht werk te zoeken zodat ze financieel zelfstandig worden....

Dat blijkt uit onderzoek onder ruim duizend alleenstaande bijstandsmoeders en onder ambtenaren van sociale diensten in vijf gemeenten. Het onderzoek werd gedaan door sociologe T. Knijn en cultuurpsycholoog en -socioloog F. van Wel, beiden verbonden aan de Universiteit Utrecht. De uitkomsten staan vermeld in Zorgen voor de kost (Uitgeverij SWP * 32,50).

Veel alleenstaande moeders willen zo snel mogelijk uit de bijstand om aan de armoede te ontsnappen. Maar ze verwachten niet dat ze makkelijk werk kunnen vinden. Driekwart heeft niet meer dan een mavo-diploma en is aangewezen op banen in de thuiszorg, in winkels of op eenvoudig administratief werk. Dat zijn vaak flexibele- of deeltijdbanen waarmee ze niet voldoende verdienen. De meeste moeders willen ook geen volledige baan, omdat ze dan niet genoeg tijd aan de opvoeding kunnen besteden. Bovendien vinden vooral laag opgeleide moeders zorgen voor de kinderen belangrijker dan werken.

De sociale diensten hebben veel begrip voor de situatie van de alleenstaande moeders. Ze stimuleren de vrouwen liever met cursussen dan dat ze hen dwingen een baan te accepteren. Knijn: 'De sociale diensten leveren vooral maatwerk en houden rekening met de omstandigheden van de moeders. Bovendien zijn de regels vaak ingewikkeld en tijdrovend. Als ambtenaren dan het idee hebben dat de vrouwen toch niet uit de bijstand komen, gaan ze vaak liever eerst aan de slag met bijstandsontvangers die beter bemiddelbaar zijn.'

Ongeveer de helft van de vrouwen heeft om sociale of medische redenen een vrijstelling van de werkplicht. Een moeder die net gescheiden is, krijgt bijvoorbeeld een jaar de kans om bij te komen, om te verhuizen en de kinderen te begeleiden. Andere redenen voor vrijstelling zijn moeilijkheden met de kinderen of medische problemen.

Knijn: 'Gemiddeld zitten de alleenstaande moeders zeven jaar in de bijstand, en dat is lang. Een deel zit met psychische en lichamelijke klachten, en daar moet je eerst iets aan doen voordat zo iemand kan werken. Anders zijn ze zo weer terug in de bijstand.'

De doelstelling van de wet, financiële zelfstandigheid voor alleenstaande ouders, is vrijwel onhaalbaar, blijkt uit het onderzoek. De onderzoekers vinden daarom dat de arbeidsplicht moet worden omgezet in een gedeeltelijke arbeidsplicht.

Knijn: 'Bijvoorbeeld 24 uur in de week, waarbij de vrouwen 40 procent bijstand houden. Dan kun je behoorlijk werken en toch nog voor de kinderen zorgen. Ik denk dat dat het gemiddelde is van wat de vrouwen zelf willen. Moeders die wel een man hebben, werken ook vaak niet meer dan drie dagen. Parttime werken sluit ook beter aan bij de mogelijkheden die deze vrouwen hebben op de arbeidsmarkt.'

De huidige regeling leidt volgens de onderzoekers tot grote willekeur. Nu moeten ambtenaren per gemeente bepalen of moeders gedwongen kunnen worden hun kind te laten overblijven of 's ochtends een oppas moeten nemen omdat ze eerder dan hun kinderen de deur uit moeten. Staatssecretaris Verstand van Sociale Zaken overweegt ook een deeltijd-arbeidsplicht in te voeren en die uit te breiden tot alle alleenstaande moeders, dus ook moeders met kinderen onder de vijf jaar.

Meer over