Nieuws

Bijna twee miljoen archiefstukken over slavernij en slavenhandel zijn online doorzoekbaar

Vanaf vrijdagmiddag kan elke (amateur)onderzoeker met interesse in het Nederlandse slavernijverleden, online door kilometers archiefmateriaal uit de koloniale tijd speuren.

Het Kasteel D'Elmina, 17de eeuw. Beeld Nationaal Archief
Het Kasteel D'Elmina, 17de eeuw.Beeld Nationaal Archief

De pagina nationaalarchief.nl/slavernijverleden biedt toegang tot 1,9 miljoen documenten uit koloniale archieven die de afgelopen acht jaar zijn geconserveerd en gedigitaliseerd.

Het gaat onder meer om de archieven van de West-Indische Compagnie, de Middelburgse Commercie Compagnie, de Sociëteit van Berbice en de Sociëteit van Suriname. Bijzonder zijn eerder verloren gewaande archiefstukken van Fort Elmina aan de kust van het huidige Ghana, destijds een knooppunt in de handel in tot slaaf gemaakte Afrikanen. Een deel van dit archief kwam boven water tijdens het digitaliseringsproject. Het bleek zich in Londen te bevinden en maakte deel uit van de beroemde Prize Papers, tienduizenden documenten die door Engelse kapers tussen 1652 en 1815 van onder meer Nederlandse schepen waren gestolen.

Het gedigitaliseerde archiefmateriaal omvat onder meer scheepsjournalen, ladingoverzichten, rekeningen, plantagelijsten en brieven. Veel van het materiaal is niet eerder onderzocht, zegt slavernijhistoricus en schrijver Leo Balai, die voor zijn werk veel gebruikmaakt van koloniale archiefstukken.

Balai promoveerde in 2011 op een onderzoek naar slavenschip De Leusden en schreef een boek over de stad Amsterdam en de betrokkenheid bij de slavenhandel. Hij noemt de mogelijkheid om stukken voortaan vanuit zijn Amstelveense werkkamer te kunnen bekijken ‘zalig’.

Voor zijn promotieonderzoek bijvoorbeeld ging hij vier jaar lang vijf dagen per week naar het archief in Den Haag. Zoeken in een archief lijkt vaak op zoeken naar een speld in een hooiberg, zegt Balai.

‘Je hebt weinig aanknopingspunten, een datum, een naam, en soms niet eens dat. Je moet stukken reserveren, folianten doorpluizen, het materiaal voorzichtig hanteren, sommige boekwerken zijn loodzwaar, je maakt zelf foto’s. Er gingen dagen of weken voorbij waarin ik helemaal niks vond. Als ik had kunnen zoeken in een online archief, was ik een jaar eerder klaar geweest denk ik.’

Archiefonderzoek is arbeidsintensief, zegt ook slavernijonderzoeker Ank de Vogel-Muntslag. Er is zoveel materiaal. Je weet niet waar je moet zoeken, meestal is er geen index. Je reserveert een stapel papier en begint. Ik spit weleens vierduizend pagina’s door voor twee zinnen over één manumissie (vrijkopen van een slaafgemaakte vóór de afschaffing van de slavernij, red.). Ook digitaal kan dat gebeuren. Maar het bladeren gaat wel veel sneller.’

Kaart van de Goudkust in Guinea, 17de eeuw. Beeld Nationaal Archief
Kaart van de Goudkust in Guinea, 17de eeuw.Beeld Nationaal Archief

De medewerkers van het Nationaal Archief en de andere betrokken erfgoedinstellingen hebben indrukwekkend werk verricht met deze grootschalige digitalisering van archiefstukken, vindt sociaal historicus Coen van Galen (Radboud Universiteit). ‘De volgende stap is om de doorzoekbaarheid te vergroten.’

Zelf werkte Van Galen de afgelopen jaren met vrijwilligers en via crowdfunding aan vergelijkbare projecten, waardoor de nog bewaard gebleven slavenregisters van Suriname en Curaçao nu online toegankelijk zijn. Op dit moment richt hij zich onder meer op de registers van Sint Eustatius.

Niet dat onderzoekers nooit meer naar het archief zullen gaan. ‘Er gaat niks boven het vasthouden van een origineel document’, zegt Muntslag. En vergeet de sociale component niet, zegt Balai. ‘Een deel van mijn archiefbezoek bestond (vanwege corona zijn de archieven al bijna een jaar dicht, red.) uit koffiedrinken en kletsen met de andere Surinaamse mensen die er zaten. De zalen zitten altijd vol met mensen die op zoek zijn naar hun familiegeschiedenis.’ Ook Balai en Muntslag speuren naast hun werk altijd met een half oog naar informatie over hun eigen Surinaamse voorouders.

Meer over