Bijna geëxecuteerd vanwege een Amnesty-kaart

Naam: Ameen Bashir Ayodele Leeftijd: 31 Nationaliteit: Nigeriaan Beroep: Actievoerder van Amnesty International in Nigeria Belevenis: werd ongewild speler in een internationaal conflict..

Bij de grens tussen Ghana en Togo maakte Ameen Ayodele een kardinale fout: hij liet zijn Amnesty-kaart zien omdat zijn paspoort was gestolen. De Togolese grenswachter bracht hem naar zijn superieur, bijgenaamd de Grote Man. 'We hebben een spion te pakken', riep die blij verrast. Zonder het te weten was Ayodele speler geworden in een internationaal conflict.

De reis was zo vrolijk begonnen. Ayodele had een uitnoging gekregen voor een Amnesty-jaarvergadering in Canada en moest in Ghana een visum halen. In zijn woonplaats, Lagos in Nigeria, kan dat niet. De pech begon in Accra, de hoofdstad van Ghana. Zijn jas werd gepikt met het paspoort in de binnenzak. Hij moest terug naar Nigeria, door de smalle, tussenliggende landen Togo en Benin.

Ayodele wist niet dat Amnesty International ernstig overhoop lag met de regering van Togo. Sinds 1992 worden in Togo verkiezingen gehouden, maar de oud-dictator Gnassingbé Eyadéma heeft zich middels intimidatie en fraude als president kunnen handhaven. Amnesty had net een zeer kritisch rapport gepubliceerd. Daarin stond dat het leger de afgelopen jaren honderden mensen heeft vermoord. Na de verkiezingen van 1998 spoelden nog dagenlang lijken uit zee aan op de stranden van Togo en Benin. De politie houdt burgers maanden, soms jaren vast, zonder aanklacht. In de cellen wordt gemarteld. De daders worden nooit vervolgd. Het bewind was woedend.

De argeloze Ayodele wist, toen hij op 19 mei werd opgepakt, evenmin dat de algemeen secretaris van Amnesty, Pierre Sané, van plan was Togo te bezoeken. Ook niet dat twee Togolese Amnesty-leiders waren opgepakt en dat de organisatie in het land was verboden. Eigenlijk wist hij niets van Togo. Hij kon zijn ondervragers niets vertellen, ook al werd hij nog zo hard geslagen. Hij kon geen namen en adressen geven van Togolese collega-activisten.

Hij zat in een cel van de grenspolitie, van een meter bij anderhalf, naakt en alleen. 'Ik zei: ik ken hier niemand, ik ben op weg naar huis. Ze geloofden me niet. Op de derde dag dreigden ze me nog die nacht dood te schieten. Nog voor het ochtend werd nam de politiechef me mee naar het strand. Hij zette een geweerloop tegen mijn hoofd en vroeg me alsnog te bekennen. Ik wist zeker dat niets me meer kon redden. Ik bad tot mijn God en citeerde uit de Koran. Toen trok de politieman me weer overeind.'

De kleine cel werd steeds voller, negen gevangenen na een paar dagen. De meesten konden het smeergeld niet betalen aan de grenswachten. 'We sliepen met onze benen omhoog tegen de muur', zegt hij en tekent het uit op een papiertje. 'Het stonk. We hadden een fles om é nachts in te plassen. Overdag mochten we soms naar een wc. Rennen, want de bewakers maakten er een spelletje van je onderweg te slaan. Ze noemden het de ochtendthee.'

Op de zesde dag kwam er een politiecommissaris die goed Engels sprak (in Togo is de voertaal Frans, in Nigeria Engels). Toen pas begreep Ayodele in welk wespennest hij was beland. De commissaris vertelde dat Sané twee dagen na hem aan de grens was geweest, maar dat de regering hem de toegang tot Togo had geweigerd. De Grote Man had gedacht dat hij een spion van Sané was, een verkenner. Hij had de minister van Binnenlandse Zaken gebeld: ik heb een grote vangst gedaan. 'Toen ik dat hoorde gaf ik de hoop op. Ik dacht: dit kan zes maanden duren of een jaar.'

'Ik vertelde dat ik Sané niet persoonlijk ken. Dat we tot dezelfde organisatie behoren en dat ik me daarvoor niet schaam. Deze commissaris geloofde wel dat er een vergissing was gemaakt.'

Op de negende dag werd Ayodele vrijgelaten. Hij moest binnen twee uur het land uit zijn. Hij nam de bus. 'Ik vertrouwde het zaakje niets en wilde tussen de mensen blijven.' Aan de grens tussen Togo en Benin betaalde hij het smeergeld waarmee iedereen zonder paspoort zonder problemen kan passeren.

Thuis in Lagos hoorde hij dat zijn broer twee keer naar Ghana was gereisd om hem te zoeken en vier keer vlak langs zijn cel was gekomen. En eindelijk kon hij het Amnesty rapport over Togo lezen en huiverde. Hij schrok van de heftige reactie van het bewind. 'Ik besefte dat ik gewoon veel geluk heb gehad.'

Het gebeurt zelden dat een regering zoveel ophef maakt over een Amnesty-rapport. Togo kocht zelfs een advertentiekatern in het blad Jeune Afrique, voor een aanval op Amnesty International. Ayodele heeft inmiddels wel een idee waarom de machthebbers in Togo zo furieus reageerden op het rapport. 'Togo doet zijn best om de betrekkingen met de Europese Unie te verbeteren. Een rapport over schendingen van de mensenrechten kwam het bewind erg slecht uit.'

Meer over