Analyse

Bijna al het landelijke treinverkeer plat door een storing in het telefonienetwerk, hoe kan dat?

Maandagmiddag bracht een probleem in het communicatiesysteem van ProRail het treinverkeer tot stilstand. En dat terwijl het GSM-R-systeem onder experts bekendstaat als erg betrouwbaar. Waar ging het mis?

Reizigers wachten naast een stilstaande trein. Door een telefoonstoring bij ProRail lag bijna het complete treinverkeer maandag stil. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Reizigers wachten naast een stilstaande trein. Door een telefoonstoring bij ProRail lag bijna het complete treinverkeer maandag stil.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

In bijna het hele land stopten treinen om iets voor 2 uur ’s middags met rijden. Het systeem waarmee de verkeersleiding van spoorbeheerder ProRail communiceert op en rond het spoor was door een storing onbruikbaar. Sommige reizigers zaten maandag urenlang vast in stilstaande treinen. Ook lokale vervoerders Arriva en Keolis werden door de storing getroffen.

Rond half 5 was er een handmatige oplossing gevonden en reden de eerste treinen weer, maar de avondspits was ontregeld door vertragingen en uitval. En dat niet door bladeren op het spoor na een flinke herfststorm of door hevige sneeuwval, maar op een stralende lentedag in mei.

Dat de treinen niet mochten rijden van ProRail, kwam doordat er geen communicatie meer mogelijk was tussen machinisten en de treinverkeersleiding. Daarnaast stonden er geen vertrektijden op de borden op perrons en functioneerden seinen en wissels niet goed. Die communicatie verloopt normaal gesproken via het GSM-R-systeem, een voor het spoor op maat gemaakt mobiel netwerk. De R staat voor Railway. In heel Europa communiceren verkeersleiders, machinisten en conducteurs met elkaar via dat netwerk.

In Nederland is het systeem eigendom van ProRail, maar wordt het beheerd door KPN en Nokia. KPN moet ervoor zorgen dat het functioneert en verhelpt storingen. Nokia, hier vooral bekend van telefoons uit het tijdperk voor de smartphone, levert de apparatuur.

Er trad, om volledig te zijn, geen storing op in GSM-R zelf, maar in het Inttel-systeem dat er mee verbonden is, met als resultaat dat GSM-R niet bruikbaar was. Dat de storing het werk is van hackers, is volgens ProRail onwaarschijnlijk. ProRail bouwde in 2013 een kopie van het ‘gewone’ systeem, juist om storingen als deze te voorkomen. Volgens een woordvoerder lijkt het erop dat de fout die voor de problemen van vandaag zorgde ook in de back-up zat. Er zijn wel back-uptelefoons voor lokale problemen, maar dat systeem is volgens ProRail te onveilig om op terug te vallen bij een storing zoals die van maandag.

Gesloten netwerk

ProRail heeft, net als de hulpdiensten, de beschikking over een gesloten netwerk. Dat voldoet aan andere eisen dan het netwerk waarvan elke mobieletelefoonbezitter gebruikmaakt, legt telecommunicatiespecialist Toon Norp van onderzoeksinstituut TNO uit. Je wilt bijvoorbeeld kunnen bellen naar iemand met een specifieke functie op die dag, zoals de hoofdconducteur op een trein, en niet op zoek hoeven gaan naar het nummer van het toestel van de persoon die op die dag in de week als hoofdconducteur op het rooster staat. Daarnaast kunnen de spoorwegen met een eigen netwerk blijven communiceren mocht het gewone mobiele netwerk overbelast zijn.

GSM-R is gebaseerd op 2G-technologie; GSM staat voor de meestgebruikte standaard voor mobiele telefonie ter wereld. 2G werd in 1991 geïntroduceerd en maakte voor het eerst mogelijk ook afbeeldingen en andere media dan alleen tekst en spraak te versturen via het mobiele netwerk. Behalve de spoorverkeersleiders maken bijvoorbeeld ook slimme energiemeters nog steeds gebruik van 2G.

De technologie is wel op zijn retour. Zo zetten een aantal providers de komende jaren 2G- en 3G-netwerken uit, ten gunste van de snellere en betrouwbare opvolgers 4G en 5G.

Betrouwbaar

Maar de techniek mag dan verouderd zijn, dat betekent niet dat die de oorzaak is van de storing, zegt Rob Goverde, hoogleraar spoorverkeer aan de TU Delft. ‘Als je het vergelijkt met publieke communicatiediensten, is het in principe heel betrouwbaar. Het is gericht op weinig uitval. Doordat het systeem een eigen frequentie heeft, is het erg betrouwbaar.’ Dat er een landelijke storing is, is volgens Goverde dan ook zeldzaam.

Voor communicatie op en rond het spoor is een vervanger aangekondigd. Dat kan wel even duren, zegt Toon Norp van TNO. ‘Heel Europa maakt gebruik van dit systeem. Het is onwenselijk dat een Thalys uit België bij de grens even alles moet omzetten naar onze standaarden. En het gaat om veel apparaten. Als jij en ik van een 4G- naar een 5G-telefoon willen, bestellen we dat zo. Dat is voor bedrijven als ProRail een enorm project.’

Aanvulling: Op dinsdag 1 juni bleek dat de storing van het netwerk niet zozeer in het GSM-R-netwerk plaatsvond, maar in het Inttel-systeem dat er mee is verbonden. Daardoor kon GSM-R niet gebruikt worden. Dat is aangepast in een latere versie van dit verhaal.

Meer over