Reportage

Bij het tellen in Utrecht is het vertrouwen terug na chaos bij briefstemmen: ‘dit zit goed in elkaar’

Alles is anders met de verkiezingen dit jaar. Ook in Utrecht, waar de gemeente drie hallen in de Jaarbeurs heeft afgehuurd om de stemmen te verwerken.

De poststemmen worden geteld in de gemeente Utrecht.  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De poststemmen worden geteld in de gemeente Utrecht.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Even na 9 uur ’s ochtends rollen de eerste grijze bakken met briefstemmen binnen in hal 10 van de Jaarbeurs in Utrecht. Aan zes gescheiden tafels zitten teams van mensen in witte T-shirts klaar om de enveloppen te openen en te controleren. Dat gaat onder het toeziend oog van Jaap Haasnoot (69), nummer 6 op de lijst van 50Plus, tevens lid van Provinciale Staten in Zuid-Holland. ‘Dit loopt als een trein’, zegt hij tevreden.

Alles is anders in coronatijd, het is al vaker gezegd. Dat geldt zeker voor de verkiezingen. Niet alleen het organiseren van stembureaus, ook het verwerken van de stemmen is dit jaar een mega-operatie. De stad Utrecht heeft daarvoor drie hallen in de Jaarbeurs afgehuurd die zijn ingericht als centrale tellocatie.

Met witte scheidingswanden zijn in de hallen ruimtes afgezet: aparte plekken voor waar stembussen worden bewaard, waar de stemmen worden verwerkt en waar ze worden geteld aan maar liefst 64 tafeltjes. Alle stemmen van de 257 duizend stemgerechtigden van Utrecht komen hier binnen.

Mede-verantwoordelijk voor deze hele operatie is Henk van Dijkhuizen (63), hoofd Bedrijfsbureau Publiekszaken. Van Dijkhuizen heeft al tientallen verkiezingen mee georganiseerd, van waterschap tot Europees Parlement. Maar dit is de bijzonderste van allemaal, zegt hij.

Zoektocht

Dat begon al met het zoeken en inrichten van de 196 stembureaus. 40 procent van de gewone locaties werd afgekeurd wegens corona. ‘Daar was te weinig plaats om afstand te houden, of ze hadden geen aparte in- en uitgang.’

Op alle stembureaus moeten extra mensen aanwezig zijn om te zorgen dat kiezers zich aan het hygiëneprotocol houden. ‘Wij zetten bij deze verkiezingen zevenduizend vrijwilligers in’, zegt Van Dijkhuizen. Normaal zijn dat er 2.800.

Alles is uit de kast gehaald om het kiezers ondanks de pandemie gemakkelijk te maken. Op Papendorp is een drive-through stembureau ingericht, waar vanuit de auto gestemd kan worden. In buurten met een traditioneel lage opkomst zoals Kanaleneiland rijdt een trailer rond met een mobiel stembureau. ‘Wij komen naar de mensen toe’, zegt Van Dijkhuizen.

Drie kiezersstromen

Nieuw deze keer is dat er drie kiezersstromen zijn. De gewone stemmers die vandaag hun biljet invullen. De vroegstemmers die afgelopen dagen al hebben gestemd. En de briefstemmers die hun keuze per post hebben gemaakt.

Over die laatste categorie ontstond de afgelopen dagen enige onrust. Nogal wat 70-plussers bleken hun stembiljet en hun stempas niet in aparte enveloppen te hebben gedaan, waardoor veel stemmen ongeldig dreigden te raken. Dinsdag werd de procedure aangepast, waardoor ook die stemmen worden goedgekeurd.

Utrecht telt 26 duizend potentiële briefstemmers. Daarvan zijn er de afgelopen dagen 11 duizend binnengekomen, de rest komt vandaag. De stembiljetten zijn opgeslagen op een geheime locatie – ‘om niemand op een idee te brengen’, aldus Van Dijkhuizen – en worden in de Jaarbeurs verwerkt.

Daar zitten woensdag teams van vijf mensen klaar om de enveloppen te openen. Zit de stempas er apart bij, zoals het hoort, dan mogen ze op de stapel. Zit de stempas niet in de eerste envelop, dan wordt ook de tweede envelop, met het stembiljet zelf, opengemaakt. Zit daar wel een stempas bij, dan mogen ze alsnog door. Die controle gebeurt grondig; de stembiljetten worden opengevouwen en geschud om te kijken of er toch nog ergens een stempas verstopt zit.

Alle goedgekeurde stembiljetten worden door de teamleider in een stembus gedeponeerd om later geteld te worden. Alleen biljetten zonder stempas worden afgekeurd. Dat zijn er maar weinig, te zien aan het stapeltje dat nauwelijks aangroeit. Aanvankelijk gaat het nog een beetje onwennig. Maar je zult zien, zegt Van Dijkhuizen. ‘Dat wordt zo meteen een geoliede machine.’

Kritiek

50Plus-kandidaat Haasnoot is onder de indruk. ‘Dit zit goed in elkaar. Daar heb ik alle vertrouwen in.’ Maar op de briefstemprocedure zelf heeft hij wel kritiek. ‘Die had fool-proof kunnen en moeten zijn. En dat is het niet. Als zelfs Jan Terlouw zich erin vergist, dan is er iets mis. Het is doodzonde dat nu toch stemmen verloren gaan. Uiteindelijk is daar de minister voor verantwoordelijk.’

Het versoepelen van de procedure heeft er wel toe geleid dat nu veel minder stemmen worden afgekeurd, zegt Van Dijkhuizen. ‘Dat scheelt een stuk.’ Aan hem en zijn mensen zal het niet liggen. ‘Wij doen echt ons best ervoor dat iedereen zijn stem kan uitbrengen.’

Voorlopig zijn ze er nog wel even zoet ermee. Vanaf vanmiddag worden alle briefstemmen en vroegstemmen geteld. De grote stroom komt vanavond als de biljetten van de stembureaus uit Utrecht binnen komen. Die worden eerst op lijstniveau geteld, om te bepalen welke partij hoeveel stemmen heeft gehaald.

Donderdag en vrijdag worden alle stemmen dan nog eens geteld op kandidatenniveau, om te zien hoeveel stemmen er zijn uitgebracht op de verschillende kandidaten. Op maandag is de definitieve uitslag dan bekend, zegt Van Dijkhuizen. ‘Pas dan is het voor ons afgelopen.’

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws over de verkiezingen via onze verkiezingsblog.