Bij het heilig beroep hoorde de waarheid

‘Je hebt een heilig beroep’, zei de Salvadoraanse aartsbisschop Oscar Romero ooit tegen journalist Koos Koster. ‘Je moet de waarheid bekendmaken.’ Het werd Kosters leidmotief....

Van onze medewerkster Floortje Smit

Tijdens het maken van een reportage in rebellengebied in El Salvador liep Koster op 17 maart 1982 samen met journalist Jan Kuiper, cameraman Joop Willemsen en geluidsman Hans ter Laag in een hinderlaag van het leger. Ze werden in koelen bloede doodgeschoten. De moord was wereldwijd voorpaginanieuws.

Morgen, precies 25 jaar later, is het de aanleiding voor het symposium Overleven Verplicht, georganiseerd door onder andere Free Voice . Daarin wordt niet alleen stilgestaan bij de moord op de televisieploeg. Hun drijfveren en werkwijze moeten opnieuw tot een discussie leiden over geëngageerde journalistiek toen en nu.

Tijdens een voorbereidende reis naar El Salvador merkte Marc Broere, de initiatiefnemer van het symposium en redacteur bij het blad Onze Wereld, hoe geliefd Koster daar nog steeds is bij bepaalde lagen van de bevolking en bij mensenrechtenorganisaties. ‘Hij maakte niet alleen een verhaal, maar troostte ze daarna. Hij werd echt gezien als een van hen.’

Juist die persoonlijke betrokkenheid van Koster bij zijn onderwerp wordt in verband gebracht met de moord. Critici beschuldigden hem ervan dat hij de ploeg heeft meegesleept. Zijn engagement zou hem verblind hebben voor de risico’s die de tocht naar het rebellengebied met zich mee bracht. Hij was bovendien zo kritisch dat het regime hem liever kwijt dan rijk was, en daarom was de hinderlaag misschien wel speciaal voor hem gepland. Zo leidde de moord 25 jaar geleden tot een discussie over de geëngageerde journalistiek: in hoeverre beïnvloedde de betrokkenheid de werkwijze en de berichtgeving?

De geëngageerde journalistiek paste in die tijd van internationale solidariteit en bij het verlangen naar een nieuwe, socialistische maatschappij. Die kon wel eens in Latijns Amerika ontstaan, dachten veel journalisten. Na de coup van de Sandinisten in Nicaragua leek in 1979 de tijd rijp voor een zelfde soort omwenteling in El Salvador. Daar was met behulp van de Amerikanen een gematigd regime aan de macht gekomen, dat geen grip leek te hebben op de legertop en ordediensten en geen kritiek duldde. Grove mensenrechtenschendingen waren aan de orde van de dag; elke dag en overal werden verminkte lichamen gevonden. En in combinatie met de armoede moest dit toch tot een massale volksopstand leiden, zo hoopten veel journalisten.

Een aantal van hen, onder wie Koster en Kuiper, besloot ‘het volk’ een handje te helpen en deed mee aan Nederlandse geldinzamelingsacties voor wapens en hulpgoederen. Toch ging niemand zo ver als Koster: hij stak zijn mening niet onder stoelen of banken. Anekdotes genoeg. Hoe hij op politieauto’s bonkte en soldaten op straat ‘fascisten’ toeschreeuwde. Zo geliefd als hij was onder de bevolking, zo lastig vonden machthebbers hem.

Broere bekeek veel oude reportages en zag dat Koster, ondanks zijn provocaties, ook gewoon een goede journalist kon zijn. ‘Hij was scherp, grappig en wist machthebbers in verlegenheid te brengen .’ Dat is ook de verdienste van Jan Kuiper, met wie Koster vaak samenwerkte en die in de hele discussie een beetje ondergesneeuwd raakte. ‘Terwijl ze tijdens het werk een tandem vormden. Kuipers kon hem aanvullen en afremmen.’

Een andere bevlogen journalist die in die tijd in het gebied werkte, was Jan Schmeitz. Ook hij vindt dat een gekleurde bril de berichtgeving niet hoefde te veranderen. ‘De executies door de guerrillastrijders, daar schreef ik ook over.’

De moord op de IKON-ploeg is 25 jaar geleden en de omstandigheden zijn op veel fronten veranderd. Het nodigt uit tot reflectie op het vak. Zo is er volgens Broere, die zelf veel in Afrika werkte, weer behoefte aan kwalitatieve en langere verhalen over verre landen en globalisering. ‘Die zijn makkelijker te maken dan toen. Om de excessen te laten zien, had je vroeger echt een Koos Koster nodig, die zijn banden smokkelde en desnoods meegaf aan een KLM-piloot . Nu kun je met een mobieltje al filmpjes versturen. En toch zijn er blinde vlekken, gebieden waar geen journalisten zitten, zoals Congo.’

Meer over