Reportage

‘Biden stelt de grens open’, horen de Hondurezen van de mensensmokkelaars

María Magdalena Diaz (links), in de hoofdstraat van Rio Blanco. Eenmaal in de VS wil ze maar één ding: ‘Tien jaar hard werken en dan terugkeren.’ Beeld Tomás Ayuso
María Magdalena Diaz (links), in de hoofdstraat van Rio Blanco. Eenmaal in de VS wil ze maar één ding: ‘Tien jaar hard werken en dan terugkeren.’Beeld Tomás Ayuso

Na de bikkelharde Trump-jaren groeit in Midden-Amerika de hoop op het grote hart en de open armen van Joe Biden. In Noordwest-Honduras, waar bendes de straat beheersen, zijn ze bereid het erop te wagen. ‘Nu Biden president is, mag je over de brug naar binnen.’

In Hondurese WhatsAppgroepen van migranten en mensensmokkelaars gaan sinds de Amerikaanse verkiezingen de wildste geruchten rond over het grote hart en de open armen van die ene man: Joe Biden. ‘Dag jongens en meisje’, zegt een coyote, een mensensmokkelaar, in een WhatsApp-audiobericht. ‘In de Amerikaanse krant The New York Times staat dat de grens een maand lang opengaat. Zoek maar op. Niemand is jullie aan het belazeren.’

In werkelijkheid schreef The New York Times begin februari dat Biden enkele decreten tekende die een aanzet vormen tot het terugdraaien van Trumps beleid. De president ‘zet voorzichtige stappen’, meldde het bericht. Als de deur naar de VS al opengaat, dan hooguit op een kier: op termijn kunnen meer migranten een vluchtelingenstatus krijgen, worden ouders herenigd met hun kinderen, en kunnen Latino’s die al zonder papieren in de VS zijn de nationaliteit verwerven.

null Beeld

Maar in Midden-Amerika verliest de nuance het van de geruchten. Honduras behoort met El Salvador en Guatemala tot de ‘Noordelijke Driehoek’, drie door geweld en corruptie gekwelde buurlanden vanwaaruit dagelijks inwoners vertrekken richting Mexico en de VS. Na bullebak Trump, die een extra repressief beleid voerde langs de Amerikaanse grens, een ‘Blijf in Mexico’-politiek introduceerde en de Midden-Amerikaanse landen met dreigementen dwong tot het tegenhouden van migranten, voelde de winst van Biden voor velen in de regio als de komst van de Messias.

Aangespoord door aangedikte berichten over de nieuwe wind in de VS, waagden Elida Madrid (43) en María Ivette Gómez half januari de gok. Madrid vertrok met haar dochter van 23 en haar twee kleuters. Gómez nam haar twee kinderen mee en de twee kinderen van een familielid. In een stoet van zo’n zesduizend mensen bereikten ze de plaats Chiquimula in Guatemala, 50 kilometer van de Hondurese grens. Daar stuitten ze op de wapenstokken en het traangas van het leger en de politie. Bussen stonden klaar om hen terug naar Honduras te transporteren.

Elida Madrid (midden) met dochter Marina (links) en diens twee kinderen voor hun provisorische woning langs de autoweg.  Beeld Tomás Ayuso
Elida Madrid (midden) met dochter Marina (links) en diens twee kinderen voor hun provisorische woning langs de autoweg.Beeld Tomás Ayuso

In de WhatsAppgroepen worden alweer nieuwe plannen gemaakt, er zijn voorbereidingen getroffen voor een nieuwe karavaan, die deze week zou vertrekken. ‘Nee’, zegt Gómez. ‘Ik ga niet nog een keer. Het is te zwaar met de kinderen. De zon, de honger, de dorst.’

Tenten langs de weg

Vandaag staan Madrid en Gómez in de rij voor het kantoor van burgemeester Santiago Motiño (50) van de gemeente La Lima, grenzend aan de stad San Pedro Sula in het noordwesten van Honduras. De ruimte is gevuld met plastic badkuipjes, opgestapelde dozen, koffers, een houten kast verpakt in folie, een doorgezakte bank met vrouwen en kinderen. De burgemeester wijst naar buiten, naar de autoweg waar in de berm gezinnen in tenten bivakkeren omdat hun huizen in november door tropische stormen werden verwoest.

Op de plek waar tot vorig jaar de huizen stonden van Madrid en Gómez heeft iemand een tent opgezet.  Beeld Tomás Ayuso
Op de plek waar tot vorig jaar de huizen stonden van Madrid en Gómez heeft iemand een tent opgezet.Beeld Tomás Ayuso

‘Het is een manier van leven’, zegt de hoekige Motiño, een luidruchtige ex-militair. ‘Ze zitten in die tenten omdat ze daar hulp krijgen.’ Volgens de burgemeester kunnen mensen al terug naar hun huizen, maar blijven ze in hun het tentenkampen omdat daar af en toe organisaties langskomen met voedselpakketten. ‘De nood is niet zo hoog’, beweert hij. Toch staan diezelfde mensen nu voor zijn bureau omdat ook hij uitdeelt: 300 lempira uitdeelt (circa 10 euro) aan iedere familie die zich meldt.

Madrid en Gómez nemen het bedrag dankbaar in ontvangst. Ook zij leven sinds november onder een zeil langs de weg en overleven op giften, zoals die van politicus Motiño die eigenlijk niet gelooft dat ze het nodig hebben. Ze kunnen er een paar dagen mee vooruit, een echte oplossing is het niet. En dus blijft migreren ondanks de gevaren van de hachelijke tocht een van de weinige lonkende perspectieven.

Hulpbehoevenden in de rij in het kantoor van burgemeester Santiago Motiño, die 300 lempira (10 euro) uitdeelt. Beeld Tomás Ayuso
Hulpbehoevenden in de rij in het kantoor van burgemeester Santiago Motiño, die 300 lempira (10 euro) uitdeelt.Beeld Tomás Ayuso

De vrouwen woonden met hun kinderen in de wijk La Planeta, niet ver van waar ze hun provisorische tenten hebben opgezet. Een wandeling van twintig minuten over hopen van zompige modder leidt naar een met puin gevulde binnenplaats. Van Madrids houten woning is nog slechts een stapel planken over, het metalen dak van Gómez steekt uit de aarde. Een tv en koelkast liggen te bakken in de zon.

In november raasden Eta en Iota over Honduras, de zwaarste tropische stormen sinds de verwoestende ‘Mitch’ in 1998. In de noordwestelijke provincie Cortés veranderden rivieren in modderstromen. La Planeta werd geteisterd door rivier de Chamelecon die aanzwelde tot een muur van water, en auto’s als speelgoed op daken slingerde.

Vriendinnen Madrid en Gómez konden voorheen met hun handeltje in kinderkleding hun gezinnen onderhouden. ‘Ik spaarde om een stenen huis te kunnen bouwen’, zegt Madrid. ‘Dat was onze droom.’ De vrouwen beschrijven een sober maar vredig bestaan in La Planeta. Zolang je je niet met andermans zaken bemoeide, viel niemand je lastig, vertelt Gómez. Ze spreekt niet over La 18, een van de twee grootste maras (bendes) in Honduras en tot november de de facto autoriteit in de wijk.

Maria Ivette Gómez voor haar tent langs de weg.  Beeld Tomás Ayuso
Maria Ivette Gómez voor haar tent langs de weg.Beeld Tomás Ayuso

De bendeleden werden net als de buurtbewoners de wijk uitgespoeld. De kans is groot dat ze terugkeren wanneer de inwoners de modder hebben opgeruimd. ‘De overheid stuurde slechts twee kleine graafmachines’, zegt een vrouw die vanaf een kleiheuvel de schade overziet. Naast haar laarzen ligt een vlekkerig pluche konijn. Op haar t-shirt staat een Engelse tekst: ‘Tenzij mensen daadwerkelijk ergens om geven, wordt niets beter.’

Verkiezingen

De mensen die om Honduras zouden moeten geven prijken overal in San Pedro Sula met lachende gezichten op grote billboards. In november staan verkiezingen gepland voor vrijwel alle Hondurese bestuurslagen, van lokale vertegenwoordigers tot de president. Ook burgemeester Motiño van La Lima hoopt op een tweede termijn. Hij is kandidaat voor de Partido Nacional, de conservatief-rechtse machtspartij van de door velen gehate president Juan Orlando Hernández. ‘Mensen vragen me waarom ik bij de Nationalisten zit. De partij is niet corrupt. Het zijn de politici.’ Demonstratief doet hij zijn mondkapje af: ‘Ik, Motiño, steel niet!’

President Hernández, ‘JOH’ in de volksmond, staat als een van de weinigen niet op de verkiezingsposters. Hij is de derde autoritaire leider van Honduras sinds in 2009 het leger president Manuel Zelaya per vliegtuig het land uitzette. Zelaya schoof tijdens zijn termijn op naar links tot afgrijzen van de conservatieve elites van Honduras. Sinds de staatsgreep zijn meerdere volksprotesten hardhandig neergeslagen. Toen Hernández in 2017 werd herverkozen (internationale waarnemers meldden ‘sterke aanwijzingen’ voor fraude) kwamen bij protesten ruim dertig mensen om.

Zo leven de migranten, in provisorische tenten langs de kant van de weg. Een paard graast op een stortplaats. Het billboard prijst luxe zonwering aan: ‘Een elegante verandering.’ Beeld Tomás Ayuso
Zo leven de migranten, in provisorische tenten langs de kant van de weg. Een paard graast op een stortplaats. Het billboard prijst luxe zonwering aan: ‘Een elegante verandering.’Beeld Tomás Ayuso

Met Donald Trump kon de Hondurese president zaken doen: in ruil voor een migratiedeal liet het Witte Huis Hernández met rust, ondanks lopende Amerikaanse onderzoeken naar zijn vermoedelijke banden met drugskartels. Trump interesseerde zich hoofdzakelijk voor de migrantenkaravanen, die hij tijdens Congresverkiezingen in 2018 afschilderde als hordes gevaarlijke criminelen die oprukten richting de VS. De Republikein veranderde niet alleen de Amerikaanse migratiepolitiek, maar ook die van de zuidelijke buurlanden.

Via Twitter dreigde hij met het verhogen van importtarieven als Mexico geen einde zou maken aan migratie richting het noorden. Hij zette een streep door 450 miljoen dollar aan Amerikaans hulpgeld voor Honduras, Guatemala en Nicaragua, omdat die landen niet genoeg werk zouden maken van het tegenhouden van migranten. De rechtse populisten in Centraal-Amerika en de links-populistische president in Mexico gingen om verschillende redenen akkoord en scherpten hun migratiebeleid aan. De Mexicaanse president López Obrador stuurde militairen naar de grens met Guatemala om de karavanen te stoppen.

Veilig derde land

Trumps vlaggenschip in Midden-Amerika was een akkoord waarmee Honduras, Guatemala en Nicaragua zich tot ‘veilig derde land’ verklaarden. De landen waaruit mensen wegvluchten stonden voortaan open voor asielaanvragen van door de VS geweigerde migranten. Biden heeft inmiddels een streep gehaald door die afspraak en belooft de financiële hulp uit de Obama-jaren opnieuw op te tuigen. Maar Trumps gemilitariseerde migratiepolitiek was vlak voor Bidens inauguratie nog springlevend in de regio, zo bleek in januari toen het Guatemalteekse leger hard optrad tegen de ongewapende migrantenstoet.

Buren Gómez, Madrid en haar dochter lopen in hun buurt over de omgewoelde modder die is achtergelaten door de orkanen Eta en Iota. Beeld Tomás Ayuso
Buren Gómez, Madrid en haar dochter lopen in hun buurt over de omgewoelde modder die is achtergelaten door de orkanen Eta en Iota.Beeld Tomás Ayuso

‘De ‘muur’ is niet langer de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten’, zegt de jezuïtische mensenrechtenactivist Israel Moreno Coto, bekend als Padre Melo. ‘De muur (van militairen, red.) staat nu tussen Guatemala en Honduras.’ Hij is hooguit ‘voorzichtig optimistisch’ over de nieuwe Amerikaanse president. ‘Het is een opluchting dat Trump weg is, maar Biden biedt evenmin veel hoop op verandering.’ De deportaties van ongedocumenteerde migranten zullen doorgaan, voorspelt hij. Toen Biden vicepresident was onder Obama was het niet anders. Ook toen steunden de VS meerdere repressieve Hondurese regimes, inclusief dat van Hernández.

Hoewel Hernández niet opgaat voor nog een herverkiezing – zijn tweede termijn druiste al in tegen de grondwet - denken weinig Hondurezen dat hij de macht uit handen geeft. Want na het presidentschap wacht hem mogelijk alsnog vervolging in de Verenigde Staten. Padre Melo verwacht daarom dat onder het mom van de coronapandemie de verkiezingen zullen worden uitgesteld.

Straffeloosheidspact

Voor Hondurezen geldt Hernández als de grootste boef die de andere boeven vrijuit laat gaan: de drugsbendes die de handelsroutes naar het noorden controleren, de gewelddadige maras die hele wijken in hun macht hebben. Waar de mara heerst, horen afpersing en moord bij het dagelijks leven. Dankzij de continue, bloedige territoriumstrijd tussen de bendes behoort Honduras tot de gewelddadigste landen ter wereld.

‘In Honduras bestaat een straffeloosheidspact’, zegt activist Padre Melo. ‘Criminele groepen, drugshandelaren, de maras, ze opereren niet onafhankelijk. Integendeel, ze worden beschermd door de politie, het leger, het openbaar ministerie. De staat heeft het uitoefenen van geweld gedelegeerd aan criminelen.’ Hondurezen die het geweld proberen te ontvluchten, stuitten de afgelopen jaren op door Trump aangewakkerde vooroordelen: de karavanen zouden bestaan uit bloeddorstige bendeleden.

In november raasden Eta en Iota over Honduras, de zwaarste tropische stormen sinds de verwoestende ‘Mitch’ in 1998. De gemeenschap van Rio Blanco werd overspoeld door de gelijknamige Blanco-rivier.  Beeld Tomás Ayuso
In november raasden Eta en Iota over Honduras, de zwaarste tropische stormen sinds de verwoestende ‘Mitch’ in 1998. De gemeenschap van Rio Blanco werd overspoeld door de gelijknamige Blanco-rivier.Beeld Tomás Ayuso

Ook de wijk Rio Blanco aan de rand van San Pedro Sula leeft onder het juk van een mara. Niet 18 maar 13 staat hier her en der op muren gespoten: dit is territorium van de Mara Salvatrucha 13. De Midden-Amerikaanse bendes zijn een Amerikaans exportproduct. MS-13 ontstond als Salvadoraanse straatbende in Los Angeles in de jaren zeventig en kreeg voet aan de grond in Centraal-Amerika nadat de VS bendeleden deporteerden.

Zolang het gesprek niet over de lokale autoriteiten gaat, spreekt een groepje buren vrijuit over hun migratieplannen. Tanige jongens met strakke blikken slaan vanaf een straathoek het interview gaande. Javier Antonio (33) is optimistisch over zijn kansen. ‘Nu Biden president is, mag je over de brug naar binnen. Je hoeft het water van de rivier niet eens aan te raken.’ Hij zit in een rolstoel, tijdens een vorige tocht naar het noorden verloor hij bij een ongeluk zijn been.

De bewoners gaan liever in een klein gezelschap, zeggen ze, want een karavaan komt niet verder dan Guatemala. Kleine groepjes glippen gemakkelijker door de mazen van de drie over te steken grenzen. Maria Magdalena Díaz (21) wil in het noorden geld verdienen voor haar twee kinderen en haar zieke moeder. Werk was al schaars in Honduras en sinds de pandemie vrijwel onmogelijk om te vinden. ‘Nee, werk is hier niet’, roept Díaz. ‘Wel veel criminaliteit.’ Eenmaal in de VS wil ze maar één ding: ‘Tien jaar hard werken en dan terugkeren.’

Meer over