'Betaal auteurs uit winst van Google'

Volgens uitgever André Schiffrin, schrijver van de bestseller De boekenbusiness, moeten internetbedrijven fondsen vormen voor boeken en kranten. Door

De ogen van de auteur, André Schiffrin, een bedachtzame zestiger, stralen. 'The business of books is in dertig talen vertaald. Nu ook in het Nederlands, maar zelfs in het Russisch en het Chinees', vervolgt hij in onberispelijk Oxford Engels. 'In China maken ze het zelfs nog bonter dan in de VS: redacteuren die met een boek komen dat een bestseller blijkt, krijgen een percentage als bonus en kunnen hun salaris zo verdubbelen. Zover gaan ze bij ons nog niet eens.'

André Schiffrin is telg van een uitgeversgeslacht Zijn vader Jacques zette de Editions de la Pléiade op die door Gallimard werd overgenomen. Hij vluchtte in 1941 uit het bezette Frankrijk en voegde zich in New York bij het Duitse uitgeversechtpaar Kurt en Helen Wolff. In New York begonnen ze met Pantheon Books. André trad in de voetsporen van zijn vroeg gestorven vader. Op z'n 26ste werd hij, in 1962, redacteur van Pantheon dat kort daarvoor door Random House was overgenomen. Jarenlang had hij daar alle vrijheid bij het samenstellen van het fonds.

Rond 1990 ging het mis. Een nieuwe eigenaar van Random House en een door hem ingezette nieuwe hoofdredacteur begonnen te eisen dat niet alleen het fonds van Pantheon als geheel zou renderen, maar ook ieder afzonderlijk boek en bovendien moest de winst fors omhoog. Schiffrin was niet bereid volgens die normen te werken en stapte met een reeks collega's op.

De boekenbusiness beschrijft de veranderingen die zich in het hele Engelstalige uitgevers-landschap hebben voorgedaan. André Schiffrin: 'Tot een jaar of dertig geleden was uitgeven een beroep, een ambacht en geen business. Mensen die het puur om het geld ging, werden geen uitgever. Niemand dacht dat in deze branche fantastische winsten te halen waren. Een rendement van zo'n 3 à 4 procent per jaar was zowel in de VS als in Europa heel gebruikelijk.'

Hij zucht en vervolgt met het vuur van een nog niet gedoofde verontwaardiging: 'Maar sindsdien zijn overal enorme uitgeversconglomeraten ontstaan, echte concerns, zoals het Duitse Bertelsmann, het Spaanse Planeta of Reed Elsevier. De nieuwe eigenaars vergeleken de opbrengst van hun tv-stations en hun kranten met die van hun boekendivisie en vonden dat dit rendement fors hoger kon: ze eisten wel 10 of 15 procent en de omzet moest elk jaar verder omhoog. Het gevolg is dat uitgevers beetje bij beetje beleggers zijn geworden, een soort investeringsbankiers, onophoudelijk op zoek naar nieuwe bestsellers of naar kleinere uitgeverijen die ze kunnen opkopen. Hoge winsten zijn in hun ogen het bewijs dat ze het goed doen, dat de markt naar behoren werkt. En de markt is heilig.'

'U vraagt zich misschien af of dat zo erg is', is hij mij vóór. 'Ja, het is erg. Het is een grote bedreiging voor het vrije woord. We weten allemaal dat overheden de vrijheid van het woord kunnen belemmeren. Maar die kan evengoed onder druk komen door toedoen van krachten uit de private sector. Nieuwe ideeën en nieuwe schrijvers hebben tijd nodig. Het kan jaren duren voor een auteur genoeg lezers heeft gevonden om de kosten terug te verdienen. En soms gebeurt dat nooit. Er zijn honderden, zelfs duizenden belangrijke boeken die nooit geld hebben opgebracht. En als toonaangevende uitgevers besluiten voortaan alleen boeken te brengen waarvan zeker is dat ze meteen winst opleveren, betekent het dat heel wat veelbelovende boeken nooit zullen verschijnen.'

Tegenwoordig kun je als auteur ook je manuscript op internet zetten, dan heb je helemaal geen uitgever meer nodig.

'Dat kan inderdaad en het gebeurt ook. Alleen, in veruit de meeste gevallen leest niemand die digitale geschriften. Om te beginnen is het aanbod in principe oneindig en hoe moet je weten wat de moeite waard is? Dat is van oudsher de functie van uitgevers. Wij zeggen: we brengen dit boek uit, dit is onze keuze, we staan hiervoor. We maken het boek bekend, geven het als het ware een keurmerk. Het is goed vergelijkbaar met wat kranten doen met het nieuwsaanbod: kiezen, selecteren, duiden. Dat is essentieel.'

U gelooft dus niet dat internet tot een revolutie in de wereld van het boek zal leiden?

'O jawel. Maar de crisis die daaruit voortvloeit, komt bovenop een structuur die al zeer kwetsbaar is. Kijk, de opmars van de e-books is tot nu toe nog te overzien, in de VS verschijnt zo'n 10 procent van de boeken alleen op internet. De dramatische teruggang van het aantal boekwinkels kun je niet daaruit verklaren; in New York waren er eind jaren veertig zo'n 330, nu nog 30. Dat komt in de eerste plaats doordat de grote ketens de zelfstandige boekhandel hebben weggeconcurreerd. Ik vind het een zeer verontrustend idee dat giganten als Amazon en Google, misschien ook Barnes & Noble, straks het monopolie kunnen krijgen op de leesapparaten en op de verspreiding van boeken. Wie zal dan de kwaliteit waarborgen? En hoe moet het met de schrijvers? Amazon heeft besloten dat de prijs van een ebook bij hen 9 dollar 99 wordt, ongeacht de omvang. Dat betekent dat degenen die al het werk doen nog maar een fractie ontvangen van wat ze krijgen als een boek op de oude manier wordt verkocht.'

Is dit niet een beetje doemdenken?

Licht gekwetst: 'Absoluut niet! In mijn boeken probeer ik niet alleen aan te geven wat ik gevaarlijke ontwikkelingen vind, maar ook hoe je daaraan tegenwicht kunt bieden. Dan komt het vooral aan op de politieke besluitvorming. In Engeland is de nieuwe Conservatieve regering van plan om 40 procent van de bibliotheken te sluiten. Krankzinnig! In Noorwegen doen ze dat heel anders. Van alle titels die daar in een jaar verschijnen, koopt de overheid duizend of vijftienhonderd exemplaren op om onder de bibliotheken te verspreiden. Dat kost zo'n 11 miljoen euro. Het stelt lezers in staat onbelemmerd kennis te nemen van nieuw werk en het helpt uitgevers.

'Op die manier zou je ook tegen de vragen die internet oproept kunnen aankijken. Jongeren gaan ervan uit dat alles op internet gratis is. Maar realiseer je eens hoeveel bijvoorbeeld Google gratis gebruik maakt van informatie die in kranten heeft gestaan. En ze proberen ook greep te krijgen op de markt voor boeken. Google maakt fabelachtige winsten, in 2008 bijna 5 miljard dollar. Dan is het toch geen gek idee om te zeggen: we gaan belasting heffen over de winst van Google en dat geld komt terecht in onafhankelijke fondsen waarmee kranten worden gesteund en waaruit auteurs kunnen worden betaald?

'Een andere mogelijkheid is om nieuwe boeken eerst een paar jaar op de traditionele manier uit te brengen en ze daarna gratis en voor iedereen toegankelijk op internet te zetten. Zoals nu al vaak na een tijdje een goedkope editie volgt. Als we ons niet door het winststreven laten obsederen, is er voor het geschreven woord een prachtige toekomst denkbaar.'

André Schiffrin: De boekenbusiness - Hoe het grote geld het uitgeven en de manier waarop we lezen heeft veranderd.

Uit het Engels vertaald door Léon Stapper.

Wereldbibliotheek; 194 pagina's; €. 19,90.

ISBN: 978 90 284 2357 2.

undefined

Meer over