interviewTineke Strik

Bescherm je de grens of de vluchteling? Kritisch EU-rapport over Frontex had ‘pittiger’ gemogen

Frontex, de organisatie die de buitengrenzen van de EU beschermt, is gegroeid als kool. Al even snel groeide de kritiek, bijvoorbeeld over pushbacks van vluchtelingen. Donderdag verschijnt een onderzoek van het Europees Parlement onder leiding van de Nederlandse europarlementariër Tineke Strik. ‘Ik had bepaalde aanbevelingen zelf best wat pittiger willen formuleren.’

Een bootje met 15 Afghaanse vluchtelingen vaart naar het Griekse Lesbos. Achter hen een patrouilleboot van Frontex.  Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Een bootje met 15 Afghaanse vluchtelingen vaart naar het Griekse Lesbos. Achter hen een patrouilleboot van Frontex.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Als Tineke Strik, europarlementariër namens GroenLinks, over grensagentschap Frontex praat, moet ze behoorlijk op haar woorden letten. Zelf vindt ze bijvoorbeeld dat er wel degelijk bewijs is dat Europese grenswachten direct betrokken zijn bij fundamentele mensenrechtenschendingen, maar omdat ze momenteel aan het hoofd staat van een groep van veertien europarlementariërs die het functioneren van het Europese grensagentschap formeel onderzoekt, moet ze zich iets diplomatieker uitdrukken.

Dat is soms lastig, want de lijst met problemen binnen Frontex is erg lang. Zo blijkt uit het rapport van Strik, dat vandaag verschijnt, dat Frontex kritische rapporten van de VN en mensenrechtenorganisaties als Amnesty ‘volledig heeft genegeerd’. De interne werkgroep die dit jaar door Frontex werd opgetuigd om mogelijke schendingen binnen de eigen gelederen te onderzoeken, heeft veel te makkelijk geconcludeerd dat er niets aan de hand is. Grenswachten van Frontex die schendingen waarnamen, werden ontmoedigd ze ook daadwerkelijk te rapporteren. Verder heeft de directeur, de Fransman Fabrice Leggeri, veel te veel macht, maakt hij zich schuldig aan ‘mismanagement’ en luistert hij niet naar de externe adviezen. En ook verontrustend: van de beloofde veertig extra mensenrechtenmonitors, die eigenlijk in december hadden moeten beginnen, zijn er pas vijf echt onafhankelijke monitors in dienst getreden.

‘Laat ik het als volgt omschrijven’, zegt Strik via Zoom. ‘Er gaat ontzettend veel mis bij Frontex’.

Migratiecrisis

Frontex, dat voluit het Europese Grens- en Kustwachtagentschap heet, was 15 jaar geleden nog een kleine club van zo’n 1.500 grens- en kustwachters die als voornaamste taak had de verschillende EU-landen te helpen bij de bescherming van hun buitengrenzen. Maar toen brak de migratiecrisis uit en veranderde alles.

Door de komst van soms wel honderdduizenden migranten per jaar, schoven de lidstaten Frontex steeds meer taken, geld en manschappen toe. Zo was het jaarbudget in 2006 nog 19 miljoen, in 2027 moet dat gegroeid zijn naar 900 miljoen. Met dat bedrag moeten 10 duizend Frontex-grenswachters met eigen surveillancevliegtuigen en -schepen niet alleen illegale migratie voorkomen, maar ook actief optreden tegen criminelen zoals smokkelaars, én, indien nodig, zelf migranten terugbrengen naar hun thuisland.

Het probleem alleen, zo bleek vooral de afgelopen jaren steeds vaker: hoe meer verantwoordelijkheid Frontex kreeg toegeschoven, hoe negatiever Frontex in het nieuws kwam.

Pushbacks

Kijk bijvoorbeeld naar de terugkerende beschuldigingen over de zogenoemde pushbacks, zegt Strik. Dat is een praktijk waarbij vluchtelingen, nog voordat ze asiel hebben kunnen aanvragen in een Europees land, worden teruggestuurd naar de plek waar ze vandaan komen. Soms gebeurt dat pushbacken letterlijk: rubberbootjes die richting Griekenland varen, of migranten die vanuit Bosnië naar Kroatië lopen, worden letterlijk door grenswachten teruggeduwd naar de grens die ze zojuist gepasseerd zijn, vaak ook met geweld.

Hoewel pushbacks illegaal zijn omdat ze tegen de grondrechten van asielzoekers ingaan en bovendien hun levens in direct gevaar kunnen brengen, vinden ze toch op zeer grote schaal plaats aan de Europese grenzen. Uit onderzoek van de Britse krant The Guardian bleek begin mei dat sinds het uitbreken van de coronapandemie zeker veertigduizend potentiële asielzoekers werden teruggeduwd uit de EU. Daarbij vielen, direct of indirect, zeker tweeduizend doden, bijvoorbeeld door verdrinking of uitdroging.

Tineke Strik Beeld
Tineke StrikBeeld

‘We vroegen al langer aandacht bij de Europese Commissie voor de vermoedelijke pushbacks van de Griekse, Kroatische en Hongaarse grenswachten’, zegt Strik. ‘Maar toen Bellingcat eind vorig jaar met een onderzoek kwam naar de rol van Frontex bij die pushbacks, was dat voor ons een hele goede aanleiding aan dit onderzoek te beginnen.’

Strik doelt op een publicatie waarin de nieuwsorganisaties Bellingcat, Lighthouse Reports, Der Spiegel, ARD en TV Asahi op basis van getuigenissen, videobeelden en openbare informatie over de positie van Frontex-schepen en -vliegtuigen concludeerden dat niet alleen Griekse, Kroatische of Hongaarse grenswachten actief betrokken zijn bij het terugduwen van migranten, maar in ten minste dertien gevallen ook Frontex-agenten.

Een specifiek voorbeeld uit die publicatie: in juni 2020 houdt een Roemeens Frontex-schip bij Lesbos een overvol bootje met 47 asielzoekers tegen. ‘In plaats van de migranten aan boord te helpen en ze te vragen of ze asiel willen aanvragen, laat de bemanning met handgebaren weten dat ze rechtsomkeert moeten maken. Als dat niet gebeurt, trekt het Frontex-schip opzettelijk met hoge snelheid op waardoor hekgolven ontstaan en het migrantenbootje stuurloos raakt. Even later komt een schip van de Griekse kustwacht aanvaren die het bootje terugdrijft richting Turkse wateren.’

Hoewel Frontex altijd heeft ontkend dat het aan pushbacks doet, kwam er sindsdien een stroom aan beschuldigingen los. Zo sprak ook de VN over ‘geloofwaardige aanwijzingen’ van pushbacks, voert de Europese antifraudedienst OLAF momenteel een onderzoek uit naar de organisatie en concludeerde de Europese Rekenkamer vorige maand in een rapport dat Frontex niet klaar is voor zijn steeds grotere rol bij het tegengaan van illegale migratie, mensensmokkel en grensoverschrijdende criminaliteit.

Vandaag is het, via uw rapport, de beurt aan het Europees Parlement. Hoewel u zegt dat er veel mis gaat bij Frontex, trekt u in het rapport niet de conclusie dat Frontex zelf actief betrokken is bij illegale pushbacks. Hoe komt dat?

‘Wij hebben geen bewijs gevonden van directe betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen. Maar daar zeg ik gelijk bij dat wij daar ook niet heel specifiek naar hebben gekeken. Wij hebben namelijk niet de middelen om te kijken welke beschuldiging precies waar zijn en welke niet. Wij hebben daarom vooral gekeken hoe Frontex met de beschuldigingen is omgegaan. En dat is behoorlijk teleurstellend.’

Een parlementair onderzoek werkt in Brussel anders dan in Den Haag. Zo moet een meerderheid van het parlement akkoord gaan met de conclusies. Dat betekent dat ook landen als Griekenland en Kroatië voor publicatie mogen meepraten over de conclusies. Welk effect heeft dat?

‘Ik had bepaalde aanbevelingen zelf best wat pittiger willen formuleren. Ik vind puur persoonlijk dat we duidelijk bewijs van pushbacks hebben gezien. In sommige gevallen heeft Frontex bijvoorbeeld boten gestopt die vervolgens door de Grieken werden teruggestuurd naar Turkije. Maar omdat Frontex die boten niet zelf heeft teruggebracht, kun je inderdaad je twijfels hebben over de term ‘actief betrokken’.

‘Ik vind zelf wel dat we kunnen stellen dat Frontex, door de Griekse en Kroatische grenswachten zomaar hun gang te laten gaan, tenminste medeverantwoordelijk is aan mensenrechtenschendingen. Maar omdat er ook groepen in het Europees Parlement zijn die ondanks al het bewijs blijven ontkennen dat er überhaupt pushbacks plaatsvinden, gaat dit rapport uiteindelijk meer over hoe Frontex met alle beschuldigingen omgaat, dan over de beschuldigingen zelf.

‘Overigens valt mij op dat zelfs de groepen en landen die Frontex in bescherming nemen, inmiddels inzien dat de reputatie van Frontex schade aan het oplopen is. En daarom gaan ook zij akkoord met een hard rapport vol aanbevelingen tot verbeteringen, in plaats van nietsdoen en zien hoe het draagvlak helemaal afbrokkelt.’

Kunt u op basis van uw rapport wel concluderen dat bij Frontex het beschermen van de Europese grenzen ten koste gaat van het beschermen van mensenrechten?

‘Precies. Het lijkt er sterk op dat de mensenrechten binnen Frontex heel bewust terzijde worden geschoven, omdat ze te veel zouden hinderen bij het uitvoeren van die andere opdracht: de grensbewaking. Maar dat is een drogreden. Die twee kunnen prima samengaan.’

Volgens de Europese Rekenkamer informeren veel grenslanden Frontex onvoldoende, bijvoorbeeld over waar precies migranten zijn gespot, waardoor Frontex-acties te laat en niet doelgericht zijn. Heeft de EU Frontex niet opgezadeld met een onmogelijke opdracht?

‘Er bestaat inderdaad een inherente spanning tussen het werk van Frontex en de grenswachten van de lidstaten. De soevereiniteit van de buitengrenzen ligt in eerste instantie bij de landen zelf. Frontex kan daarom niet tegen de zin van bijvoorbeeld Griekenland optreden aan de Griekse grens. Dat maakt hun werk moeilijk. Daarom adviseren wij ook dat juist op dat vlak extra bevoegdheden worden afgedwongen.

‘Frontex moet tegen de lidstaten kunnen zeggen: wij helpen alleen als het grensland in kwestie alle toegang en alle beschikbare informatie verstrekt. Anders trekken we ons terug. Dat geldt overigens ook financieel: de Europese Commissie zou Griekenland alleen nog geld moeten overmaken voor extra schepen als het zich volledig openstelt voor samenwerking.’

In hoeverre ligt de schuld bij Frontex? Er is tegenwerking van de grenslanden, bovendien zijn er veel andere EU-landen die baat hebben bij zo min mogelijk vluchtelingen. Zijn pushbacks, met andere woorden, niet gewoon informeel onderdeel van het Europese migratiebeleid?

‘Dit rapport gaat over Frontex, dus het is logisch dat wij ons concentreren op Frontex. Dat agentschap moet voor ons de ogen en oren aan onze grenzen zijn. Als wij niet op het oordeel van Frontex kunnen vertrouwen, of zelfs vermoeden dat het zelf meewerkt aan mensenrechtenschendingen, dan hebben we niets aan ze.

‘Maar verder klopt het inderdaad dat de grotere context zeer van belang is. Doordat veel van de schendingen straffeloos blijven in Europa, en doordat niemand een land als Griekenland aanspreekt op zijn gedrag, worden de schendingen alleen maar grover en zichtbaarder. Het lijkt soms alsof het de Grieken niet eens meer uitmaakt of mensen zien wat ze allemaal uitspoken, want ze mogen er van de rest van Europa toch wel mee doorgaan.

‘We kunnen dit probleem alleen echt oplossen als landen gezamenlijk verantwoordelijkheid gaan nemen voor de asielzoekers die Europa binnenkomen. De regel dat grenslanden daar alleen verantwoordelijk voor zijn, is oneerlijk en vormt een perverse prikkel voor hen om die verantwoordelijkheid af te wentelen op de buurlanden buiten Europa. En op de vluchtelingen natuurlijk, die vanwege het gebrek aan een echt gezamenlijke aanpak binnen Europa de grootste slachtoffers zijn.’

Een patrouilleboot van Frontex op de Egeïsche Zee tussen Turkije en Griekenland. Beeld Getty Images
Een patrouilleboot van Frontex op de Egeïsche Zee tussen Turkije en Griekenland.Beeld Getty Images
Meer over