'Beperk AWBZ tot waar die voor was bedoeld. De onzin eruit'

In de verkiezingscampagne staat alles ter discussie, behalve de AWBZ. 'Alles trilt maar niets beweegt.' Terwijl de gemiddelde Nederlander er 300 euro per maand aan premie voor betaalt, en nog kan het niet uit. Het moet anders, stellen drie kenners.

Vier rapporten verschenen er onlangs weer over de zorg. Het ene nog alarmerender dan het andere. Samenvattend: als het zo doorgaat, betalen we binnen afzienbare tijd de helft van de begroting aan medische voorzieningen. En dan vooral aan de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Ruim 25 miljard wordt er per jaar verspijkerd aan de zorg voor ouderen en gehandicapten. In de verkiezingscampagne gaat het er niet over, of alleen in de zin dat er vooral niets af mag.

Kan het anders? De Volkskrant organiseerde een rondetafeldiscussie over de materie tussen drie kenners: ex-topambtenaar Volksgezondheid Roel Bekker, gezondheidseconoom Marcel Canoy en zorginstellingbestuurder Marco Meerdink. Zij zijn het roerend eens dat het er deze verkiezingen wél over zou moeten gaan. 'Dat bolwerk moet worden geslecht.'

De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten dateert van 1968 en was bedoeld om zware medische risico's betaalbaar te houden. De uitkeringen werden betaald uit premies. In de loop der jaren vielen steeds meer zorgactiviteiten onder de AWBZ en werd de uitvoering steeds ingewikkelder. Bovenal liepen de kosten zo hoog op dat de gemiddelde Nederlander nu maandelijks meer dan 300 euro premie betaalt. En dan kan het nog niet uit, want het restant wordt geput uit de belastingpot. De AWBZ is een absolute bleeder.

Er gaat nu jaarlijks 25 miljard naar de AWBZ. Wat moet absoluut anders heren?

Canoy: 'De aanspraak op AWBZ-vergoeding moet beperkt worden tot de zaken waarvoor die ooit bedoeld was. Onverzekerbare zorg voor mensen met ongeneeslijke kwalen, dat wil zeggen zwaar gehandicapten en demente bejaarden.'

Bekker: 'Om te beginnen moet dit onderwerp eindelijk eens prioriteit krijgen. Men doet wel alsof, in de politiek of in de zorgsector zelf. Maar het is gewoon niet zo. Er worden geen keuzes gemaakt. De AWBZ is het prachtigste voorbeeld van geen keuzes maken, alleen maar taken en uitgaven op elkaar stapelen.'

Is het een kwestie van afkopen? We geven geld aan zielige mensen, en die zijn weggestopt in tehuizen op de Veluwe.

Bekker: 'Ja, het lijkt een beetje op ontwikkelingshulp. Je stort in de hoop dat er wat goeds gebeurt.'

Ellende in Afrika zie je in elk geval nog in het Journaal...

Bekker: 'Dit zie je ook wel op het Journaal, en vervolgens gaat het budget meteen omhoog. Jolanda Venema, die naakt was vastgeketend. Of recenter die gehandicapte jongen Brandon. Je kon op het departement uittekenen wat er zou gebeuren als dit soort ellende op het Journaal kwam. Dat werd ook in de sector gepland.'

Wat moet er beslist anders, Marco Meerdink?

Meerdink: 'De langdurige zorg is verschrikkelijk verwend. Er is geen enkele prikkel tot verandering, de belangenlobby is enorm. Zelfredzaamheid wordt niet aangemoedigd, er is een geweldig aanboddenken. Beperk de AWBZ waarvoor die ooit voor bedoeld was. Haal de onzin eruit.'

Welke onzin?

'De luiers en de rollators en andere hulpstukken, of de thuiszorg. Ouderdom hoort bij het leven, de vraag is of je daarvoor überhaupt verzekerd moet zijn. Huishoudelijke verzorging is geen zorg. Dat moeten mensen in beginsel zelf regelen.'

Canoy, met op zijn laptop de site van het ministerie: 'Hier moet je kijken. De neonatale hielprik. De doventolk, het uitlenen van verpleegartikelen, vaccinaties, ziekenvervoer, zwangerschapsafbreking. Allemaal in de AWBZ.'

Meerdink: 'We hebben het bij deze ronde tafel niet over de cure, anders zou ik de snurkpoli en de restless legs graag noemen. Dat wordt via de zorgverzekering vergoed maar het principe is niet anders dan bij de AWBZ. De helft van de poliklinische zorg is welvaartsgeneeskunde en geruststellingsgeneeskunde.'

Canoy: 'Nog iets dat beslist anders moet: de bureaucratie. De AWBZ heeft een onbegrijpelijke bestuurlijke constellatie. Er is een Centraal Administratie Kantoor dat controleert, een CIZ die beoordeelt of je voor AWBZ-vergoeding in aanmerking komt, een zorgkantoor dat daadwerkelijk toewijst, een zorgautoriteit NZA. Weet ik wat voor clubs zich er allemaal mee bemoeien.

'Dat is voor niemand leuk, niet voor bestuurders en niet voor mensen die dachten dat ze met bejaardenzorg bezig waren, maar hun tijd besteden aan het invullen van formulieren. Dat erodeert de arbeidsvreugde en dat kunnen we ons helemaal niet permitteren. Er zijn instellingen die lachend zeven keer dezelfde formulieren moeten invullen. Zeven keer dezelfde informatie voor zeven zorgkantoren, en dan graag op zeven verschillende manieren.'

Hoe is het zo gekomen? Hoe is die ongelooflijke stapeling tot stand gekomen?

Bekker: 'Er werden steeds nieuwe categorieën mensen ontdekt waar ook wat voor gedaan moest worden. Als je een probleem tegenkomt, stop je het in de AWBZ.'

Wie is je?

Bekker: 'De politiek. Er was altijd een vrij grote consensus. Ook de VVD heeft nooit op de rem gestaan. Erica Terpstra (VVD) was na de invoering van het persoonsgebonden budget (pgb) de moeder van alle Nederlanders. Er moest altijd meer bij. De AWBZ was heus niet speciaal de hobby van links. Kijk naar de PVV of de SP, er mag geen cent af.'

Canoy: 'Ongelukkig was dat staatssecretaris Jet Bussemaker (PvdA) uit het vorige kabinet begon met de uitspraak dat ze niet van plan was de AWBZ te hervormen. Daar is ze sindsdien voortdurend aan gehouden. Heel vervelend, want er waren werkelijk tientallen rapporten, van de zorgverzekeraars, van de koepel ActiZ, van de SER, van alle wetenschappers. Er was grote overeenstemming dat er wat moest gebeuren maar mevrouw Bussemaker was even niet thuis. Haar opvolgster Veldhuijzen van Zanten (CDA) was al helemáál niet thuis.'

Nu hebben we het begrotingsakkoord van de Kunduz-coalitie. Ze vonden het zelf een doorbraak. En?

Canoy: 'Dat akkoord is in twee dagen in elkaar gespijkerd. Daarvan mag je geen stelselwijziging verwachten. Als je snel op een bierviltje geld moet vinden, kom je uit bij een verhoging van de eigen bijdrage of het eigen risico. Wat betreft de AWBZ is het schaven aan de rand. Een paar honderd miljoen.'

Meerdink: 'Typerend is dat de zogeheten Agema-gelden voor ouderen zijn ontzien. Dat was het miljard extra dat Fleur Agema van de PVV had geëist bij de formatie. Twaalfduizend handen extra aan het bed. Voor de geestelijke gezondheidszorg is dat geld in het Lenteakkoord wegbezuinigd. Voor ouderen niet want die zijn zielig.

'In de politiek zie ik alleen beleidsarmoede. Niets dat in de buurt van een grand design komt. In Nederland huldigen we de opvatting dat de zorg best wat mag kosten. De groep ouderen wordt groter, hun electoraal gewicht ook. Politici hebben geen behoefte om daarin te roeren. Er is geen enkel gevoel van urgentie. In onze maatschappij kun je ongebreideld zorg vragen. Niemand die zegt: joh, heb jij dat wel nodig?'

En wat gebeurt er als je wel laat weten dat het anders moet?

Meerdink: 'De weerstand is gigantisch. Niet alleen in de politiek hoor. Mijn eigen moeder wil het niet horen. Het probleem van mijn moeder en van de meeste ouderen is eenzaamheid, verveling, onveiligheidsgevoel. Zinloosheid. Maar ze gaat naar de huisarts omdat ze zich niet lekker voelt, en haar vraag wordt beantwoord met zorgaanbod. Terwijl het gaat om welbevinden.'

Canoy: 'Vergelijk Nederland met het buitenland. De kans dat je hier in een instelling terechtkomt, is tweemaal zo groot als in Groot-Brittannië of Duitsland. De drempel om in aanmerking te komen voor publiek betaalde zorg is de laagste ter wereld!'

Daar hebben we toch een instelling voor, het CIZ, dat beoordeelt of je voor zorg in aanmerking komt?

Canoy: 'Er is geen enkele prikkel om mensen daadwerkelijk te bevragen. Ze bekijken of je aan de voorwaarden voldoet en hup, je krijgt je indicatie. Het is natuurlijk van belang hoe je ervoor staat, gechargeerd of je been eraf is of niet. Maar de kernvraag of mensen daadwerkelijk zorg nodig hebben, wordt niet gesteld. Het is een recht en dus wordt dat recht uitgeoefend.'

Bekker: 'Dat is de kern, de AWBZ is een recht, je hebt aanspraak en er zijn altijd voldoende belanghebbenden om je op dat recht te wijzen.'

Canoy: 'En allemaal collectief gefinancierd, dus de kosten worden gedumpt. In die zin lijkt het op de WAO-discussie van tien jaar geleden. De WAO was voor werkgevers en werknemers heel prettig. Alleen de belastingbetaler had een ander belang. Maar de belastingbetaler bestaat niet zoals je weet, die moet vertegenwoordigd worden door de minister.'

Bekker: 'Vandaar dat ik vind dat de AWBZ onder een minister moet vallen en niet onder een staatssecretaris. De laatste minister die over de AWBZ ging, was Elco Brinkman (1982 - 1989). Sindsdien is het een staatssecretaris, wat bewijst dat de AWBZ geen prioriteit heeft. Het is ook niet het onderwerp van de fractievoorzitters. Het verschil is: de minister doet mee aan de besluiten, de staatssecretaris leest de uitkomst in de krant.'

De AWBZ is nu van niemand. Wie zou erop aangesproken moeten worden?

Bekker: 'Niemand heeft momenteel belang bij verandering. De politiek niet, want het is een risico. Je kunt er last mee krijgen. De verzorgingsinstellingen niet, ze moeten wel veel formulieren invullen maar de mensen die dat doen worden ook keurig betaald. De verzekeraars niet, die waren de drijvende kracht achter de Zorgverzekeringswet van Hoogervorst. Maar hierover zullen ze niet beginnen, ja hooguit onder het vaandel van nog meer.'

Canoy: 'Hebben burgers geen belang? Uiteindelijk is het van belang voor mensen om niet in een instelling te belanden. Buiten een instelling blijven ze gelukkiger en worden ze trouwens ook ouder. Je moet niet steeds benadrukken dat het zoveel kost en dat er zoveel af moet.'

Hoe krijgt u dat over het voetlicht, met een PVV die onderstreept dat deze mensen het land hebben opgebouwd na de oorlog.

Bekker: 'Ik hoorde laatst een zestigjarige zeggen dat ook hij het land weer had opgebouwd. Het ontbreekt aan verontwaardiging over de AWBZ. '

Minister Schippers heeft zojuist een akkoord gesloten met de Geestelijke Gezondheids Zorg (ggz): de komende acht jaar gaat eenderde van het aantal bedden eraf. Zou het zo niet moeten?

Meerdink: 'Dat is een mooi voorbeeld. Elf maanden hebben we onderhandeld om eenderde van de bedden in de GGZ eraf te krijgen. Dat in een land waar we bizar veel bedden hebben, en waar we nog altijd mensen op grote schaal opsluiten, separeren als ze angstig zijn. Ik vond dat akkoord wel mooi, maar we hebben gewoon veel te veel bedden. Daar moeten we vanaf. Dit is een matigingsakkoord zoals het heet, dat betekent nog altijd 2,5 procent groei. Waarom geen akkoord met nul procent groei?'

U bent alle drie nogal negatief over wat de politiek vermag. Wat kan er zonder de politiek?

Meerdink: 'Wij moeten veel meer doen zonder het heil en de zegen van de politiek. Nu trilt alles maar niks beweegt, zeg ik. Ik ben directeur van een grote instelling. Ik doe alsof ik heel zenuwachtig ben maar ik ben het helemaal niet. Want ik krijg dat geld toch wel. We wijzen naar elkaar maar we doen niks. We doen veel te veel overbodige dingen, we zitten te veel in een medisch model, er is te weinig eigen verantwoordelijkheid en eigen redzaamheid. Ik wil wel maar ik ga tegen heel veel weerstand in. Mensen zeggen, goh Marco, we hebben het gevoel van een kalkoen op weg naar de braadslee.'

Bekker: 'Moet je zelf niet opgenomen worden?'

Meerdink: 'Patiënten willen mijn verhaal overwegend niet horen. Ik heb een presentatie gemaakt, Handen thuis heet die. In de dubbele betekenis van het woord, dus niet gaan behandelen als het niet hoeft, en thuisblijven als het enigszins kan. Ik heb een beetje Don Quichot-gevoel maar ik ga het gevecht aan.'

Wat doet u dan?

'Ik zeg tegen de verzekeraars, hou eens op. Waarom contracteren jullie duizend bedden terwijl minder dan de helft genoeg is? In relatietherapie worden paartjes voor zes weken opgenomen! Dat wordt betaald! Ik hoop op een doorbraak bij de verzekeringen. De wal moet het schip keren. Er is geen wenkend perspectief. Straks staan we te springen om professionals voor de mensen die het echt nodig hebben.'

Hoe denkt u die mentaliteitsverandering te bewerkstelligen?

Canoy: 'Wat je vooral moet voorkomen is dat dit politiek wordt geframed als verschraling en achteruitgang voor iedereen. Zo is het werkelijk niet. We gaan van een ongewenste naar een humanere situatie. Dat moet het verhaal zijn. Zo is het ook gelukt bij de sociale verzekeringen en de arbeidsmarkt. De overgang van bescherming naar participatie speelt al decennia in de hele samenleving, en is ook geaccepteerd.'

Bekker: 'Dit is wel het laatste fort. Dat wordt bezet door de mensen van het grote beschermingsideaal. En die vechten zich dood tot het einde.'

Voor behoud van het vervroegde pensioen stonden in 2004 een half miljoen mensen op het Malieveld.

Bekker: 'De verhoging van de pensioenleeftijd is goed in de week gelegd. Het verhaal over de stijging van de levensverwachting is ook een goed verhaal. Aangevuld met Bismarck die ook al 65 jaar als pensioenleeftijd had. Mensen begrijpen best dat dingen in anderhalve eeuw veranderen.'

Meerdink: 'De les is dat je de crisis moet gebruiken, never waste a good crisis.'

Canoy: 'Het huidige systeem wordt voorgesteld als sociaal, maar het is asociaal. We moeten naar een beter, humaner systeem en toevallig levert het ook nog geld op. Als alles gratis is, onderwijs en zorg, dan ziet dat er reuzesolidair uit maar de werkelijkheid is dat je het omgekeerde krijgt. Mensen die wat te besteden hebben gaan naar privaat onderwijs of de privékliniek. De einduitkomst is ongewenst.'

Bekker: 'Als we zo doorgaan zit binnenkort de halve bevolking in de AWBZ. Staatszorg, gebureaucratiseerd, met uit de pan rijzende kosten waar je relatief weinig voor terugkrijgt. Ex-VVD-minister Hans Hoogervorst zou zeggen: een Russisch systeem gericht op wodka en leverworst. Daar heeft hij Agnes Kant van de SP ooit mee stil gekregen. Alles staat nu ter discussie en verandert. Met uitzondering van de AWBZ. Dat bolwerk moet worden geslecht.'

undefined

Meer over