bellen met...pieter hotse smit

Bepaalt de rechter de koers van oliereus Shell? ‘Als dat gebeurt moet het roer volledig om’

Als het aan Milieudefensie ligt, moet oliebedrijf Shell in 2030 zijn CO2-uitstoot met bijna de helft verminderen. De Nederlandse milieuorganisatie sleepte de multinational daartoe voor de rechter, die vandaag uitspraak doet. De Volkskrant belt met economieredacteur Pieter Hotse Smit, die de zaak op de voet volgt.

Milieudemonstranten bij het paleis van justitie, bij aanvang van de rechtszaak tegen Shell. Beeld NurPhoto via Getty Images
Milieudemonstranten bij het paleis van justitie, bij aanvang van de rechtszaak tegen Shell.Beeld NurPhoto via Getty Images

Wat staat er op het spel bij deze rechtszaak?

‘Milieudefensie houdt Shell verantwoordelijk voor het veroorzaken van gevaarlijke klimaatverandering. Via de rechter wil de organisatie een koersverandering bij de multinational afdwingen. Hiervoor beroepen ze zich op het zogeheten Kelderluik-arrest. Deze rechtszaak ging over een frisdrankleverancier die het kelderluik van een café open had laten staan. Vervolgens viel iemand in het gat en brak zijn been. Een luik open laten staan is niet strafbaar, oordeelde de rechter, maar de leverancier had kunnen weten dat hij een gevaarlijke situatie creëerde.

‘De advocaten van Milieudefensie beargumenteren: een groot bedrijf als Shell is net dat open luik. Ze doen dingen die weliswaar niet verboden zijn, maar we weten dat het gevaarlijk is. De juristen van Milieudefensie worden geleid door Roger Cox, dezelfde advocaat die eerder de Urgenda-zaak won. Hun concrete eis is dat Shell in 2030 zijn de CO2-uitstoot met 45 procent heeft verlaagd. Dat maakt dit tot een historische zaak: eigenlijk vraagt Milieudefensie de rechter om de strategie van een van de grootste oliebedrijven ter wereld te bepalen.’

Als Shell wint, verandert er mogelijk weinig. Maar wat als de rechter Milieudefensie gelijk geeft?

‘Shell zal dan het roer volledig om moeten gooien – het is bijna niet voor te stellen. Het bedrijf zou in negen jaar tijd het verdienmodel compleet moeten veranderen. Nu is dat nog steeds grotendeels gebaseerd op olie- en gaswinning. Shell kan dan onmogelijk op dezelfde voet doorgaan en zal waarschijnlijk de vervuilende delen van het bedrijf moeten afstoten om in afgeslankte vorm verder te gaan. Bij Shell zijn ze weliswaar bezig met energie uit bijvoorbeeld waterstof, maar dat gaat niet zo hard dat ze in negen jaar 45 procent minder uitstoten.’

‘Deze rechtszaak is uniek. Er zijn rechtszaken geweest waarbij Shell aansprakelijk werd gesteld voor hun aandeel in de klimaatverandering. Dat ging bijvoorbeeld om schadevergoedingen voor de aantasting van zeewering en dijken door de stijgende zeespiegel. Maar dat zijn zaken waarbij er al schade was; nu gaat het om de schade die Shell volgens Milieudefensie nog gaat aanrichten.’

Andere rechtszaken, zoals Urgenda en de vergelijkbare Klimaatzaak in België, werden aangespannen tegen de staat. Shell is een multinational. Wat betekent dat voor het verloop van de rechtszaak?

‘Dat is moeilijk te zeggen. Advocaat Roger Cox wilde met Urgenda eerst de staat aansprakelijk stellen. Dat is gelukt met Urgenda. Een groot bedrijf als Shell is de volgende stap. Want zonder medewerking van de bedrijven lukt het niet om de klimaatdoelen te halen. Shell heeft inmiddels zoveel olie en gas gelokaliseerd dat zelfs het opboren van deze voorraden al problematisch is. Laat staan als Shell verder doorzoekt naar fossiele brandstoffen.

‘Shell is ook nog eens een voorloper onder de oliebedrijven op het gebied van groene energie. Het bedrijf heeft toegezegd de klimaatdoelen van 2050 te gaan halen en heeft daar verschillende plannen voor. Dat is ook een belangrijk verweer van de advocaten van het bedrijf: het heeft geen zin om Shell te dwingen voor een groot deel te stoppen met olie en gas, want andere bedrijven, die een stuk minder duurzaam zijn, springen vervolgens in dat gat. En daar hebben ze een punt.’

Haalt Shell de klimaatdoelen van 2050 eigenlijk wel? Als Milieudefensie nu al wil bijsturen voor 2030, blijkt daar weinig vertrouwen uit.

‘Shell zegt zelf van wel, maar tot die tijd stoten ze veel uit. In hun planning zet de reductie laat in. Daarin speelt de consument overigens ook een grote rol, net als in de verdediging bij deze rechtszaak. Zolang de vraag naar brandstoffen niet afneemt is het lastig om te hervormen, zegt Shell. In 2050 ben je 29 jaar en makkelijk vijf ceo’s verder. Niet iedereen heeft er vertrouwen in dat Shell zich aan zijn beloftes houdt. Anderzijds is het andere bedrijven ook gelukt om zich in relatief korte tijd opnieuw uit te vinden. Denk aan de Koninklijke DSM, de voormalige staatsmijnen, die zich nu onder meer toeleggen op gezonde voeding. Of aan de transformatie van Philips. Bovendien hebben activistische aandeelhouders als FollowThis ook een stempel weten te drukken op Shell.

‘Maar voor Milieudefensie is 2030 een onmisbare stap in het halen van de klimaatdoelen twintig jaar later. Ook hopen ze op een precedentwerking. Het heeft geen zin om één oliebedrijf te stoppen, maar als de rechter Milieudefensie nu gelijk geeft, zet dit de deur open voor rechtszaken tegen andere oliebedrijven in de toekomst.’

Wat kunnen we van de uitspraak verwachten?

‘De slagingskans van Milieudefensie voorspellen is lastig. Hun pleidooi in december klonk volkomen logisch. Maar Shell wist daar vervolgens een sterk verhaal tegenover te zetten. Juristen die ik over de zaak heb gesproken waren onder de indruk van beide kanten. De zaak loopt hoe dan ook nog jaren. Als Shell de zaak verliest, zullen ze zich er niet bij neerleggen en in hoger beroep gaan. Maar dat neemt niet weg dat een uitspraak tegen Shell baanbrekend zou zijn.’

Meer over