Nieuws

Belarussische verkiezingswaarnemer: ‘Benieuwd waar briefstemmen toe heeft geleid’

Hoe eerlijk en open of, naar Haags jargon, transparant gaat het er hier aan toe bij de Tweede Kamerverkiezingen? Tijdens zijn bezoeken aan stembureaus werd de Belarussische verkiezingswaarnemer Vasil Vashchanka meermalen geconfronteerd met een, in zijn ogen, wel heel merkwaardige vorm van transparantie.

Waarnemer Vasil Vashchanka bekijkt de kieslocatie in de RAI. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Waarnemer Vasil Vashchanka bekijkt de kieslocatie in de RAI.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

‘Al die mensen die een selfie maken terwijl ze het stembiljet in de stembus doen!’ Dat maakte Vashchanka, toch een geroutineerde waarnemer namens de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), nooit eerder mee. Sterker, in veel landen is het verboden om in stembureaus te fotograferen.

Afgelopen maandag, bij een bezoek aan het drive-instembureau bij de Amsterdamse RAI, stelde hij de kwestie toch maar voor de veiligheid aan de orde bij een stembureaulid. ‘Jullie regelgeving staat dat kennelijk toe.’

Zie hier hoe wij de democratie inderdaad als een feest beschouwen. Of we zijn gewoon ijdel. Of mobielverslaafd. Of al dat fotograferen is juist een uiting van onze argwaan, of alles wel goed gaat en meetelt.

Vashchanka, plots bedachtzaam, heeft inderdaad geluiden opgevangen dat er door deze of gene betwijfeld wordt of het er bij deze verkiezingen, met al die vanwege covid-19 getroffen maatregelen, wel juist aan toegaat. De code of conduct van de OVSE – of beter van de suborganisatie ODIHR die speciaal is belast met waarnemingsmissies tijdens verkiezingen – gebiedt dat hij nu nog geen oordeel geeft. Dezer dagen is het veel praten met betrokkenen en uiteraard een rondgang maken langs stembureaus en de ruimtes waar wordt geteld.

Ruim anderhalve week is de ODIHR-delegatie onder Vashchanka’s leiding (zeven leden in totaal, onder wie drie verkiezingsanalisten) nu in Nederland actief. Hijzelf heeft de Belarussische nationaliteit, de twee andere analisten komen uit Italië en Litouwen. Alle drie hebben ruime waarnemerservaring. Vashchanka was het laatst actief bij de verkiezingen in Moldavië (november vorig jaar) en schreef eerder een analyse over hoe de verkiezingen in Polen, vanwege covid-19 twee maanden uitgesteld naar eind juni, zijn verlopen.

Ook hier in Nederland is door sommigen bepleit de verkiezingen uit te stellen vanwege de coronacrisis. Dat is hem bekend. ‘Ik heb geen oordeel over wel of niet uitstellen. Feit is dat uitstel vaak constitutionele problemen oproept. Je moet hoe dan ook maatregelen treffen om mensen veilig te kunnen laten stemmen. Dat is nu precies die organisatorische kant waar ik me tijdens deze missie op toeleg.’

In Polen leidde de beslissing van president Duda om op het laatste moment de verkiezingen uit te stellen tot kritiek. Een belangrijk punt van kritiek was toch dat bij de concurrenten van Duda zo’n beetje al het geld op was voor campagnevoering en hij voortdurend op tv was?

‘Dat was een van de klachten van de oppositie. Er was ook veel te doen over stemmen per post. Aanvankelijk wilde de president dat alleen per post kon worden gestemd. Velen vonden dat toch niet zo’n goed idee. Uiteindelijk is het als een extra optie aangeboden.’

Wij hebben briefstemmen nu voor het eerst op grote schaal, althans voor 70-plussers, ingevoerd. Er zijn nogal wat problemen mee. Heeft ODIHR daar een oordeel over?

‘Ik heb daar geen algemene visie op. Sinds de pandemie losbarstte, is er wereldwijd veel aandacht voor. In de VS en Australië is het sinds tijden gebruikelijk, in Europese landen minder. Hier is tenminste al de ervaring met stemmen per post voor mensen die in het buitenland wonen. Het wordt interessant om te analyseren waartoe briefstemmen hier heeft geleid.’

Er zijn politieke wetenschappers die zeggen dat het een blijvende optie moet worden, bijvoorbeeld omdat het bijdraagt aan de opkomst.

‘Er zijn studies die zeggen dat het de opkomst bevordert. Er zijn er ook die het effect nuanceren omdat veruit de meeste mensen die per post stemmen toch al zouden stemmen. De vraag is of je het makkelijker en aantrekkelijker maakt voor mensen die vaak niet stemmen.’

Vashchanka is niet voor het eerst in Nederland. Hij woont al negen jaar in Zweden, studeerde af aan de Centrale Europese Universiteit van Boedapest, en is als zelfstandig consultant gelieerd aan internationale instituten die zich op verkiezingen richten. De grappen over een expert in het beoordelen van vrije en open verkiezingen die uitgerekend uit Belarus afkomstig is, kent hij nu wel. Tot 22 maart houdt hij kantoor op de zevende etage van een hotel bij het Haagse Centraal Station.

U bent hier vast niet blanco naartoe gekomen. Heeft u zich tevoren kunnen verdiepen in hoe de verkiezingen hier zijn opgezet?

‘We hebben alle medewerking van de ministeries gehad. De tijdelijke verkiezingswet, alle debatten daarover, alles hebben we in vertaling tevoren gekregen. Tot en met instructiefilmpjes aan toe hoe het briefstemmen is georganiseerd. En verder praten wij hier uiteraard met allerlei mensen. De Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, politici, wetenschappers.’

U bent ook al maandag en dinsdag bij stembureaus gaan kijken. Eerder kunnen stemmen hebben we nu ook ingevoerd vanwege corona. Is Nederland daar uniek in?

‘Verre van. In Scandinavische landen bijvoorbeeld is early voting gebruikelijk. In Noorwegen kun je een maand van tevoren al stemmen.’

Kijkt u ook naar hoe partijen zich via media kunnen presenteren?

‘Vaak gebeurt dat wel maar dat is geen specifieke taak van deze missie. Wij focussen ons op drie zaken: de feitelijke organisatie, de manier waarop alles wettelijk is geregeld en de deelname van verschillende groepen.’

U publiceert de bevindingen over een week of acht. Over een ding weten we al dat u er waarschijnlijk niet over te spreken bent: het volmachtstemmen. Daar was uw organisatie eerder al kritisch over.

‘Dat is al tijdens de eerste OVSE-missie hier, in 2006, uitgesproken. Niet alleen omdat er het gevaar aan kleeft dat het stemgeheim onder druk staat, ook omdat het principe one man, one vote eigenlijk wordt aangetast. Overigens, dat kan ik dan weer wel zeggen, wij staan hierin niet alleen. Binnen Nederland zelf is er, mede door ons toedoen, ook kritiek op. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten voelt er ook niet veel voor.’

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws over de verkiezingen via onze verkiezingsblog.

Meer over