Begrafenis is nieuw spanningsmoment

Vandaag is de begrafenis van Michael Brown, de Amerikaanse zwarte tiener die door de politie werd gedood. De rust is enigszins terug, maar de strijd kan elk moment weer ontbranden. De woede jegens de politie zit diep.

Arie Elshout
Man wordt onder schot gehouden in het Amerikaanse Ferguson. Beeld AP
Man wordt onder schot gehouden in het Amerikaanse Ferguson.Beeld AP

Shirlisse Pruitt, inwoonster van Ferguson, haar 16-jarige zoon werd in één schoolseizoen elf keer aangehouden.

Dinsdag, bijna een week geleden. De politieagenten staan strak in het gelid tegen een muur van pantserwagens. De meesten zien eruit als gevechtssoldaten met de wapens in de aanslag. Enkele meters van hen af staan demonstranten. Het is een van spanning zinderende surplace. Een ballet zonder beweging maar wel vol dreiging. Er wordt druk gebaard en gedreigd, maar niemand overschrijdt de denkbeeldige demarcatielijn. Totdat plotseling een groep politiemannen schreeuwend naar voren stormt en een verdachte betoger omsingelt terwijl ze omstanders onder schot houdt.

Ineens kijk je recht in de loop van een automatisch geweer dat van dichtbij op je wordt gericht door een in camouflagekleuren gehulde agent. Met een nerveuze vinger aan de trekker brult hij je toe niet te bewegen. DON'T MÓÓVE! DON'T MÓÓÓVE! Hoe is dat nou? Nou, intimiderend, voor iemand met weinig tot geen diensturen in Irak en een motoriek waardoor hij moeite heeft met stilstaan.

Het zijn nerveuze tijden in Ferguson, Missouri. Sinds twee weken geleden een ongewapende zwarte jongen midden op straat werd doodgeschoten door een blanke politieagent, staan de rassenverhoudingen op scherp in deze voorstad van St. Louis. Er is gedemonstreerd, geschoten en geplunderd. De laatste dagen is de rust enigszins weergekeerd. De nationale garde is teruggetrokken. Maar vandaag, 25 augustus, is de begrafenis van de doodgeschoten jongen, de 18-jarige Michael Brown. Een nieuw spanningsmoment. Er is hoop dat de volkswoede uitgeraasd is en niet opnieuw zal opvlammen, maar helemaal zeker is dat nooit. Want die woede zit diep.

Een agent met geweer bij een demonstratie op 19 augustus. Beeld Getty Images
Een agent met geweer bij een demonstratie op 19 augustus.Beeld Getty Images

Ferguson is begrip geworden

Zo diep dat de betogingen en rellen ongewoon lang aanhielden. Daardoor is Ferguson niet langer meer zomaar een stadje in Amerika's Midden-Westen. Ferguson is deze hete zomer een begrip geworden, de plaats die de Amerikanen eraan heeft herinnerd dat ras nog steeds een kwestie is. Het heeft voor altijd een plek gekregen in het rijtje steden en wijken waar zich eerder in de Verenigde Staten rassenonlusten hebben voorgedaan, zoals Watts 1965 en Los Angeles 1992. Nu dan: Ferguson 2014.

An American City Under Siege, een belegerde stad, meldden de televisiestations op het hoogtepunt van de rellen. Een beetje overdreven: de onrust concentreerde zich twee weken lang voor het overgrote deel op West Florissant Avenue. Dat is een vierbaansweg met aan weerszijden kappers, schoonheidssalons, meubelwinkels, tegelzaken, wisselkantoren en wasserettes, met op de kop een enorm winkelcentrum. Alle beelden van gemaskerde jongeren, ingeslagen winkelruiten, oprukkende politie-eenheden en traangaswolken komen hiervandaan, een strook autoweg van iets meer dan een kilometer.

Een zijstraat inslaan is al voldoende om te belanden in de stilte van een buurt waar bewoners op de veranda zitten te keuvelen in de avondschemering. Niettemin ontstaat door televisiebeelden en nieuwskoppen overal ter wereld het gevoel dat een hele stad in brand staat, met Amerika daarbij. De werkelijkheid is iets minder dramatisch.

Dat wil niet zeggen dat de spanning, de verontwaardiging en het verdriet, die zich samenballen bij de toegestroomde demonstranten op de avenue, niet echt zijn. De kleine maar stevige Shirlisse Pruitt, een 40-jarige kokkin bij een cateringbedrijf, vertelt hoe haar zwarte zoon van 16 in één schooljaar elf keer door de politie werd aangehouden. Ze koestert een diep, diep wantrouwen tegen het politiekorps.

undefined

Tweederde Afrikaans-Amerikaans

Ferguson telt 21 duizend inwoners. Die zijn voor tweederde Afrikaans-Amerikaans, maar van de 53 politieagenten zijn er slechts drie zwart. 'Je hebt alleen contact met ze als je beboeten, zoals voor te hoog gras in je tuin. Ze praten niet met leiders en organisaties in de buurt. Ze zijn alleen in je geïnteresseerd als ze je willen arresteren.'

De in strak wit geklede Lee en Glynes Stokes, 48 en 46 jaar, zijn een stel dat zich zichtbaar met zijn opslagbedrijf heeft weten op te werken naar de middenklasse. Maar ze gaan in hun wantrouwen nog verder dan Pruitt. Lee: 'De politie probeert al langer bewoners uit de slechtere delen van Ferguson uit de rest van de stad weg te houden door ze zoveel mogelijk met wegversperringen vast te houden in hun buurt.' Glynes: 'Als dieren in hun kooi'. Lee: 'Ja, als hamsters.' 'Maak einde aan de apartheid', staat op zijn T-shirt.

Pruitt en het echtpaar Stokes behoren tot de vreedzame betogers, zoals de meesten. Op de zondag een week na de dood van Brown, is het druk op de Avenue. Op de hoek met Canfield Drive, waar de jongen is doodgeschoten en een bloemenmonument voor hem is opgericht, staan aan beide kanten lange rijen met auto's. Iedereen stopt voor rood. Wat nu oorlog?

De 20-jarige Lauren Hogan loopt over de stoep naar het memorial om daar rode rozen neer te leggen. Ze heeft lange blonde haren en een lange sleepjurk tot op de grond. Ze schrijdt als een jonkvrouw uit een Engelse riddersage over straat en heeft de treurigste ogen ter wereld. Zelfs een paar flirtende jongens in een auto kunnen haar niet een glimlach ontlokken. Ze is een van de weinige blanken, maar degenen die er lopen, zijn zich wel erg bewust van zichzelf, self aware. Een beetje irritant zijn vooral de wat oudere babyboomers die zo graag willen bewijzen dat ze goede blanken zijn.

De meeste mensen op straat zijn heel beleefd. Mike Williams is in zijn witte Ford Mustang uit 2003 naar de demonstraties gekomen. De wagen heeft verchroomde velgen, een open dak en vier televisieschermen, twee voorin in de zonnekleppen en twee achter in de hoofdsteunen van de voorstoelen, zodat iedere passagier naar kleurige videoclips kan kijken van rappers. De auto ziet eruit als een rijdende studio en discobal. Glimmend van trots neemt Mike, een 28-jarige zwarte bouwvakker, de complimenten in ontvangst. Ook een groep jongens, voor wie je, eerlijk is eerlijk, normaal een straatje zou omlopen, zijn aanspreekbaar. 'Hé, you are a reporter? Dit moet ook in je verhaal.'

null Beeld AFP
Beeld AFP

Grimmige sfeer

Toch ontstaat er op tal van dagen een grimmige sfeer in de loop van de avond, waarbij een paar keer zelfs geschoten wordt. De politie geeft de schuld aan een kleine groep agitatoren. Sommigen komen van ver. Onder de arrestanten zijn jonge mannen uit New York en Californië. Maar ook de politie gaat niet vrijuit. Amerika is het land van de overreactie en herhaaldelijk blijkt dat de militaire uitrusting van de politie bijna als vanzelf de spanning doet stijgen. 'De politiek heeft helemaal geen pantserwagens nodig. Ze beschikt sowieso over veel meer vuurkracht', zegt Lee Stokes.

Vooral de politiekordons wekken agressie. Als een vreedzame mars daarop stuit, ontstaat er meteen onrust en zelfs een oorlogssfeer. 'Nu er voor het eerst naar ons wordt geluisterd, wordt de hoop meteen weer met wegversperringen de bodem ingeslagen', zegt Shirlisse Pruitt boos. Wanneer de politie in de tweede week besluit geen kordons meer op te stellen en de militaire uitrusting achterwege laat, keert de rust weer. De demonstranten besluiten vervolgens uit zichzelf om aan het eind van de avenue om te keren. Ze trekken niet meer op, maar draaien vreedzaam hun niet-bedreigende rondjes.

President Obama gaat bekijken of de regering moet doorgaan met het leveren van militair materieel aan politiekorpsen. Bij de rassenonlusten in Ferguson is de afgelopen twee weken gebleken dat door de pantserwagens en zware wapens van de politie de spanning eerder toeneemt dan daalt. Het werkt contraproductief, volgens minister van Justitie Eric Holder.

Al jaren levert het Pentagon zwaar materieel aan de politie. Daarbij gaat het om wagens die bestand zijn tegen bermbommen, automatische geweren, nachtkijkers en zelfs vliegtuigen. Het was de bedoeling om de politie zo beter uit te rusten voor het bestrijden van terreurcellen en drugskartels. Maar nu het militaire materieel ook wordt ingezet tegen burgers, zoals in Ferguson, wil de regering de leveranties heroverwegen.

Senator Claire McCaskill, een Democraat uit Missouri, meent dat dit nodig is gezien de gebeurtenissen in haar staat. Zij wijst er tegelijkertijd op dat het dankzij een pantserwagen mogelijk was om politieagenten ongedeerd te laten ontsnappen toen ze onder vuur waren komen te liggen.

Een probleem is dat Amerikanen niet van halve maatregelen houden. Dus als een militair materieel krijgt, wil hij het gebruiken ook. De burgerrechtenbeweging ACLU heeft geprotesteerd dat onschuldigen zijn verwond of gedood bij huiszoekingen door SWAT-teams, gemilitariseerde politie-eenheden.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS
Meer over