BEESTACHTIG

In 'Das Experiment', gebaseerd op een berucht psychologisch onderzoek, ontpoppen normale mensen zich als monsters. De grootste sadist is geen psychopaat, maar een eenzame, punctuele grondsteward....

Het lijkt makkelijk verdiend. In ruil voor vierduizend D-mark onderwerpen twintig mannen zich aan een psychologisch experiment, dat twee weken zal duren. Twaalf van hen zullen dag en nacht worden opgesloten in een namaakgevangenis; de overige acht krijgen de taak de gevangenen te bewaken.

De vrijwilligers zijn gezonde, normale mensen, van tevoren uitgebreid getest. Hun rollen worden willekeurig toebedeeld. De inzet van het experiment: meer kennis over de relatie tussen macht en agressie.

Dag en nacht geobserveerd door het onderzoeksteam, groeien de mannen langzaam in hun rollen, mede geholpen door de locatie: in de kelder van het psychologisch instituut is een griezelig realistisch, van videocamera's voorzien cellenblok nagemaakt.

Het begin is onwennig. Aanvankelijk hebben de 'gevangenen' moeite met de autoriteit van de 'bewakers', die op hun beurt weinig zin hebben om streng op te treden. Maar ze hebben opdracht gekregen de orde te handhaven - alles mag, behalve geweld.

Uitgedaagd door de aanhoudende provocaties van de jolige gevangenen besluiten de bewakers het spel serieus te nemen. Pesterijen worden beantwoord met vernederingen. De eerste straffen worden uitgedeeld, de eerste opstand neergeslagen. Al na twee dagen hebben enkele bewakers zich ontpopt tot sadisten, en ontwikkelen de gevangenen psychische klachten.

Daar blijft het niet bij. De scenarioschrijvers van de psychologische thriller Das Experiment, het speelfilmdebuut van de tv-regisseur Oliver Hirschbiegel, trekken de lijn genadeloos door. Macht heeft immers een verslavende werking; wie ervan geproefd heeft, laat het zich niet snel meer afpakken. In hun nepgevangenis hebben de psychologen echte monsters gecreëerd.

Das Experiment is een schokkende film, niet omdat de gebeurtenissen zo gruwelijk uit de hand lopen - al is het geen pretje om te zien -, maar omdat aannemelijk wordt gemaakt dat gewone, vriendelijke mensen zomaar kunnen veranderen in beulen. Het experiment legt een onprettige waarheid bloot: agressie en geweld zijn geen uitwassen van menselijk gedrag, maar behoren tot het standaardrepertoire, voor het grijpen als de situatie erom vraagt.

Dat hebben de makers niet uit de lucht gegrepen. De film is gebaseerd op een berucht psychologisch experiment dat in de zomer van 1971 plaatsvond aan de Stanford Universiteit in Palo Alto, Californië. Onder leiding van professor Philip Zimbardo werd een twintigtal vrijwilligers - allemaal studenten - onderverdeeld in bewakers en gevangenen. De studie ontspoorde razendsnel: bewakers bestookten opstandige gevangenen met brandblussers, lieten hen met blote handen wc's schoonmaken, en namen hun kleren, dekens en sigaretten af.

Niet alleen de studenten, ook de onderzoekers raakten in de ban van het rollenspel. Enkele gevangenen geloofden dat ze echt niet meer vrijkwamen, na overtuigende bezoekjes van een priester en een advocaat. Zelfs hun familieleden schoten in de stress, en professor Zimbardo waande zich na enkele dagen, geconfronteerd met een mogelijke ontsnappingspoging, een heuse gevangenisdirecteur.

Het Stanford Prison Experiment zou veertien dagen duren, maar werd na zes dagen afgebroken, nadat een buitenstaander geschokt had waargenomen hoe het er aan toe ging in Zimbardo's namaakgevangenis. De professor verklaarde later dat zijn experiment onverantwoord was, en niet voor herhaling vatbaar. Het betekende het einde van een wetenschappelijk tijdperk: voortaan dienden argeloze proefpersonen beschermd te worden tegen hun duistere instincten. Samen met het befaamde experiment van Stanley Milgram uit 1965, waarbij vrijwilligers verbazingwekkend gemakkelijk bereid bleken elkaar levensgevaarlijke elektrische schokken toe te dienen, behoort de Stanford-studie tot de psychologische klassieken.

Zimbardo, nog altijd actief als professor, is niet blij met de Duitse film, die toont hoe het had kunnen aflopen als het experiment niet voortijdig was beëindigd. Zelf is hij betrokken bij een 'meer waarheidsgetrouwe' Amerikaanse verfilming, die al jarenlang niet van de grond wil komen. Eens ging het gerucht dat Leonardo DiCaprio een hoofdrol zou spelen, maar inmiddels is alleen nog sprake van een televisiedrama.

Zimbardo's kritiek dat Das Experiment de realiteit geweld aandoet, is op zijn minst gekleurd. Het droge verslag van zijn onderzoek leest als een veel ongeloofwaardiger thriller; het Duitse scenario heeft tal van schrikbarende details, waaronder geketende voeten, weggelaten en bouwt het drama voorzichtig op, om pas aan het einde de uiterste consequenties te trekken.

Das Experiment is een uitgekiende, tergend accurate studie naar het beestachtige in de mens, die juist vanwege het realisme hard aankomt. Anders dan in de vergelijkbare Japanse film Battle Royale, waarin een schoolklas elkaar afslacht in een van hogerhand opgelegde spelsituatie, blijft het geweld in Das Experiment tot voorbij de pijngrens voorstelbaar. Van overdrijving is nauwelijks sprake; de grootste slechterik, door een gevangene uitgemaakt voor 'nazizwijn', is geen woeste psychopaat, maar een eenzame, punctuele grondsteward. Soms is de realiteit nu eenmaal slechter te verteren dan de wildste fantasie.

Of heeft de werkelijkheid de film toch alweer ingehaald? Vorige maand zond de BBC een vierdelig verslag uit van een reprise van het Stanford-experiment. Onder toeziend oog van twee Britse psychologen werden vijftien vrijwilligers in een kleine proefgevangenis ondergebracht. Net als de eerste editie van Big Brother werd het BBC-experiment van tevoren luid bekritiseerd vanwege de vermeende onmenselijkheid, maar het resultaat ging bijna onopgemerkt voorbij. Weinig opwindende televisie met slechte kijkcijfers, was de conclusie.

Opvallend genoeg bleken de proefpersonen in de BBC-gevangenis zich heel anders te gedragen dan die in Californië, dertig jaar eerder. De bewakers weigerden hun rol professioneel uit te voeren, en smeedden coalities met de opgewekt rebellerende gevangenen.

Volgens de Britse wetenschappers leverde de studie 'enorm veel interessante data' op. Het is de vraag hoe zij die gaan verwerken, want de rol van de televisiecamera's is niet uit te vlakken. Niet voor niets betoonden de Stanford-studenten zich 's nachts, wanneer ze dachten dat geen van de onderzoekers het zag, veel wreder dan overdag. De deelnemers aan de BBC-serie wisten dat ze op tv zouden komen, en gedroegen zich dus relatief netjes. Zoals de diverse Big Brother-bewoners zich krampachtig van hun beste kant lieten zien en in alle toonaarden beweerden 'gewoon zichzelf te zijn', zo voegen de meeste mensen zich voor het oog van anderen naar de heersende norm.

Het BBC-experiment ging niet over de gewelddadige aard van de mens, maar eerder over de opkomst van de eenentwintigste-eeuwse televisiemens, met zijn merkwaardige mix van exhibitionisme en zelfcensuur. Dat een serieuze herhaling van Zimbardo's onderzoek tegenwoordig minder schokkende resultaten op zal leveren, lijkt ijdele hoop. Das Experiment is juist nu beklemmend herkenbaar.

Meer over