AchtergrondSovjetstandbeelden

Beeldenstorm gaat aan Rusland voorbij: Stalin staat nog op zijn sokkel

Overal in de wereld woeden beeldenstormen sinds het debat over racisme, slavernij en onderdrukking oplaaide na de dood van George Floyd als gevolg van politiegeweld, maar in Rusland blijft het doodstil.

Aanhangers van de communistische partij leggen in 2016 bloemen bij het graf van Jozef Stalin bij het Kremlin. De laatste jaren worden weer nieuwe standbeelden van Stalin opgericht. Beeld EPA
Aanhangers van de communistische partij leggen in 2016 bloemen bij het graf van Jozef Stalin bij het Kremlin. De laatste jaren worden weer nieuwe standbeelden van Stalin opgericht.Beeld EPA

In de VS sneuvelen de standbeelden van voormalige helden van de Confederatie, in Groot-Brittannië kieperen ze slavenhandelaren in het water, zelfs Winston Churchill moest eraan geloven. Zijn standbeeld tegenover het Britse parlement werd besmeurd, omdat hij er racistische ideeën op na zou hebben gehouden.

Maar in Rusland is de laatste tijd geen enkel standbeeld gesneuveld. Slechts een handjevol mensenrechtenactivisten vindt dat het tijd is nu de laatste relieken op te ruimen van het Sovjetbewind en de organisatoren van de communistische terreur die aan tientallen miljoenen mensen het leven heeft gekost.

Vlak na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 werden overal in het land standbeelden van communistische leiders verwijderd. Symbolisch was vooral het neerhalen van het standbeeld van Feliks Dzerzjinski, de oprichter van de Russische geheime politie, voor het hoofdkwartier van de KGB. Het was alsof Rusland een zucht van verlichting slaakte.

Verbannen

‘IJzeren Feliks’, zoals hij wel werd genoemd, werd overgebracht naar een park langs de Moskva-rivier, waar ook tal van andere afgedankte communisten werden geparkeerd. Ook verscheidene beelden van Sovjetdictator Stalin, onder wiens bewind tientallen miljoenen mensen in de werkkampen van de Goelag omkwamen, werden naar het park verbannen.

Er werd ook flink het mes gezet in de enorme hoeveelheid beelden en plaquettes van Vladimir Lenin, de grondlegger van de Sovjet-Unie, maar ook de man onder wie de eerste kampen voor politieke gevangenen verschenen. Maar in veel steden staan nog Lenin-standbeelden en op het Rode Plein in Moskou ligt het gebalsemde lichaam van Lenin nog steeds in zijn mausoleum, al is dat al sinds lange tijd gesloten voor het publiek.

Er wordt al geruime tijd gepraat over de mogelijkheid Lenin over te plaatsen naar een begraafplaats in Sint-Petersburg waar ook zijn moeder ligt. Maar tot nog toe stuit dat op bezwaren van de autoriteiten. De vraag is ook: wat te doen met zijn mausoleum?

Buste van Stalin

Ook van Stalin staat nog een buste bij zijn graf aan de muur van het Kremlin (ooit lag hij naast Lenin in het mausoleum, maar daar werd hij in het kader van de destalinisatie weggehaald). De laatste tijd zijn er juist weer nieuwe standbeelden voor Stalin opgericht, zoals een jaar geleden nog in Novosibirsk. Een plaats op drie uur rijden daarvandaan kreeg zelfs zijn eigen Stalinmuseum.

Met het verstrijken van de tijd is Stalin weer volledig gerehabiliteerd: bij opiniepeilingen blijkt al enkele jaren dat de Russen hem als een van de grootste helden uit de geschiedenis beschouwen. Alleen zijn rol bij de overwinning op Hitler-Duitsland is overgebleven, de terreur die in 1937 zijn hoogtepunt kreeg zijn de meeste Russen vergeten of ze beschouwen die als een noodzakelijk kwaad om de Sovjet-Unie te beschermen.

In Oekraïne maakte een beeldenstorm in 2014 al een einde aan de laatste standbeelden van Lenin en andere helden uit de Sovjetperiode, nadat de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj bij een volksopstand was verjaagd. Hier en daar zag je nog een beeld van Lenin staan, met om de Russen te pesten een gele broek en een blauw jasje aan, de Oekraïense nationale kleuren.

In Duitsland roeien de laatste communisten dapper tegen de stroom in. Aanhangers van de Marxistisch-Leninistische Partij van Duitsland (MLPD) onthulden in Gelsenkirchen een zilverkleurig standbeeld van Lenin dat ze tweedehands op de kop hadden weten te tikken op een onlineveiling van afgedankte standbeelden.

Onthulling van het standbeeld van Lenin (2,15 meter hoog) voor het hoofdkantoor van de MLPD.  Beeld Caroline Seidel/dpa
Onthulling van het standbeeld van Lenin (2,15 meter hoog) voor het hoofdkantoor van de MLPD.Beeld Caroline Seidel/dpa

Hiërarchie van rassen en Dresden: de kwesties die Winston Churchill achtervolgen
Voor veel Britten is Winston Churchill de vader des vaderlands, maar sinds vrijdag zit zijn standbeeld op Parliament Square ingepakt in een doos – voor zijn eigen bestwil. Antiracismedemonstranten hadden het besmeurd en aangekondigd het omver te trekken. Wat zijn de kwesties waar Churchills linkse critici moeite mee hebben?

Demonstraties voor en tegen J.P. Coen: ‘Hoorn kijkt liever de andere kant op’
Hoorn en ‘onze boef’ Jan Pieterszoon Coen waren vrijdagavond even het centrum van de ‘foute mannen’-beeldenstorm die door Europa waart. Ruim tweehonderd demonstranten riepen op het standbeeld van de VOC-voorman in het stadshart te verplaatsen naar een museum. Een tegendemonstratie trok zo’n 25 mensen.

Meer over