Beelden die ertoe doen

Fotografen beschikken over het wonderbaarlijke vermogen dat zij met hun toestel een complexe gebeurtenis in een enkel beeld kunnen samenvatten....

Fotoreporters en filmers zijn al meer dan honderd jaar onderweg om dit soort beelden vast te leggen. Op het slagveld, in dictaturen, bij sociale onrust, natuurrampen, geweld, geluk, succes en falen zijn altijd mensen bezig dat ene beeld te zoeken dat het helemaal samenvat. Menigeen heeft het met de dood moeten bekopen, maar die prijs werd niet te hoog geacht, want het ging deze fotografen om de waarheid, het recht, de vrijheid: zaken waarvoor in principe elke burger geacht werd zijn leven te willen geven in tijden van oorlog.

Dit soort beelden nu is bezig uit de wereld te verdwijnen. Ze zijn al haast niet meer te vinden. Sinds de komst van de digitale fotografie weet iedereen dat alle beelden op de computer kunnen worden veranderd zonder dat die manipulatie aan het beeld is af te zien. Ja, zonder dat die verandering er wezenlijk toe doet. Want eigenlijk gelooft toch al niemand meer in fotografische beelden. Zelfs World-Press-foto's zijn vooral mooi, of boeiend, of deel van een lange traditie. Maar iets in de wereld veranderen doen ze niet meer. Die moeder die in Algerije weende om haar vermoorde kinderen. Die strompelende vluchtelingen ergens in de Balkan. Nooit meer? Eerder: volgende keer beter.

Ik zeg dit niet omdat ik immuun ben voor deze foto's, of omdat ik cynisch ben geworden van al die zinloze ellende op aarde. Het is eerder omdat er zoveel beelden door de wereld gaan dat er geen nieuwe meer nodig zijn: van alles is bekend hoe het eruitziet. Kijken is niet meer nodig, laat staan de foto met levensgevaar ergens ver weg gaan schieten. Op de computer kan het ook, en veel sterker, en veel vlugger, en minstens even authentiek. Niemand gelooft meer in foto's, in het vermogen van foto's om de wereld te veranderen, of desnoods alleen om erger te voorkomen.

En toch is er door de komst van de computer en de digitale fotografie ook een soort beelden bijgekomen, nieuwe beelden waar we wel weer in geloven en op grond waarvan wel weer wordt beslist over leven en dood. Ik heb het nu over de foto's van de medische diagnostiek. Bijvoorbeeld de scans waarmee wordt gekeken of er kanker in je longen of hersenen zit, en of die zich verspreid heeft. Opereren of niet? Of neem de echo's waarmee wordt bekeken hoe groot de kans is dat de foetus in je buik een Down-kindje is. Aborteren of door laten leven? De foto geeft het antwoord. En roept, net als de reportagefotografie in haar glorietijd, vragen op over waarheid, recht en vrijheid: klopt het wel, mag het wel, wie beslist er hier?

Het is bizar dat mensen ooit hebben kunnen denken dat foto's de werkelijkheid natuurgetrouw afbeelden - terwijl die foto's tweedimensionaal en vaak nog zwart-wit ook waren, dit in tegenstelling tot de wereld zelf. En toch is het waar: foto's kunnen het leven werkelijk weergeven. Vorig jaar overleed mijn vader, en in de kamer waarin hij lag opgebaard zette mijn moeder een foto van hem naast het condoleance-register. Tot mijn schrik moest ik constateren dat die foto zoveel meer op mijn vader leek dan diens lijk in de kist.

Deze ervaring rechtvaardigt voor mij de bewering dat je met foto's kunst kunt maken - kunst als uiting van het menselijk vermogen het leven leefbaar te houden, hoeveel er ook stukgaat. Kunst als troost, als moed eventueel. Als tegenwicht tegen het dagelijks gezeur. Ik heb het over foto's die het verleden vasthouden. Foto's die je het leven doen aanvaarden, meer niet.

Maar foto's zijn niet alleen passieve afbeeldingen, verzoeners van het onafwendbare. Fotografische beelden zetten ook tot handelen aan. Ze wekken woede of hoop, medeleven of afkeer. De Vietnam-oorlog werd erdoor verloren, vroeger, toen fotografie nog daadwerkelijk een maatschappelijke rol vervulde. Thans zetten de nieuwe essentiële beelden alleen nog op individueel niveau tot handelen aan en dwingen ze een beslissing af. Hoe lang heb ik nog? Hoe lang wil ik nog? Wil ik thuis sterven? Wat moet ik allemaal nog regelen voordat ik ga? O, laat het niet gebeuren. Nee, het is onvermijdelijk. Kijk maar.

Of in dat andere geval: kunnen wij dat aan? Willen we dat ons kindje aandoen? Onoplosbare ethische problemen, die alleen bestaan omdat het kan, omdat de techniek ervoor beschikbaar is om een Down-kind te aanvaarden of te verwerpen voordat het er goed en wel is. Op grond van een mal tweedimensionaal plaatje in zwart-wit. De boodschap van medische foto's: je mag nog even (een paar dagen, een heel leven).

Hoe hebben de technische beelden zoveel macht over ons leven verworven? Hoe hebben we ze zoveel macht kunnen laten? Omdat ze zo overtuigend zijn? Omdat ze zo waar zijn gebleken? Omdat ons geheugen uiteindelijk ook zo werkt dat we van al die prachtige mensen en gebeurtenissen uit ons leven uiteindelijk amper meer herinneren dan een of twee sterke beelden?

Meer over