BEDEVAART DER DEMOCRATIE

HET gezegde luidt: 'De geschiedenis herhaalt zich', maar daar geloof ik steeds minder in. Er valt nauwlijks onderscheid te maken tussen het algemene en het bijzondere in de geschiedenis....

De Reichstag, zetel van het Duitse parlement, was in vlammen opgegaan onder nog steeds onopgehelderde omstandigheden. Eenieder die zegt dat Hitler toch legaal aan de macht was gekomen, vergeet dat hij niet legaal aan de macht is gebleven. De machtigingswet van 23 maart 1933 en andere daarna gemaakte wetten waren in strijd met de Grondwet en het afschaffen van de verkiezingen maakte een einde aan de wankele Weimarrepubliek.

Het is symbolisch dat precies vanaf 1 september 1999 de voor 60 miljoen herstelde Reichstag weer 'het hart van de Duitse democratie' zal zijn, 50 jaar na de eerste Bundestagvergadering in september 1949. De beslissing in 1991 om regering en parlement te verplaatsen naar het weer herenigde Berlijn krijgt nu zijn definitieve beslag. Voordat het parlement van start ging, was de hernieuwde Reichstag vijf dagen voor het publiek open gesteld. Naar verluidt hebben in die vijf dagen 200 duizend mensen dit gebouw met zijn bewogen geschiedenis bezocht.

Door een gelukkig toeval bevond ik me onder die lange rijen schuifelende mensen, die konden zien hoe oude gewelven en nieuwe architectuur, moderne electronica en opvallende brandbeveiliging elkaar mooi aanvulden. Op enkele plaatsen zijn de handtekeningen van de Russische soldaten uit mei 1945 - grottekeningen van de twintigste eeuw - bewaard. Je kon de fraaie zittingszaal van de Bondsdag met een sterke nadruk op openheid bewonderen alsmede de publieke tribune als een soort tweede ring van de Arena. De kamers voor de regering zijn groots en pontificaal.

De SPD-fractiekamer heeft daarentegen meer weg van een grote collegezaal, die plaats biedt aan zo'n kleine driehonderd ambitieuze politici. Het zal moeilijk zijn om daar orde te houden. Die SPD-fractiezaal heeft natuurlijk ook zijn eigen geschiedenis: de dappere rede, die Otto Wels op die bewogen 23 maart 1933 hield als woordvoerder van de socialisten, waarin hij neen zei tegen de machtigingswet, werd er voorbereid. Hij moest het duur bekopen. Van de toenmalige parlementsleden kwamen er 186 om in het Derde Rijk.

Na een lange mars door de Reichstag komt de bezoeker uiteindelijk op het dak met de fraaie nieuwe lichtkoker. Het biedt een uniek uitzicht over de stad. De schuifelende menigte, jong en oud, mannen en vrouwen, Oost-en Westberlijners vormde tesamen een ware bedevaart van de democratie, die voor herhaling vatbaar is.

De 'open dagen' van het parlement markeren de bewuste voortzetting van een stevig gewortelde volksvertegenwoordiging. De Duitse democratie is volwassen en volkomen gezond, misschien wel een van de sterke pijlers van de democratie in Europa. Natuurlijk is ook deze democratie niet zonder zorgen: wat is er over van de euforie en van alle beloften van tien jaar geleden, toen de hereniging gevierd werd? Hoe gevaarlijk is de grote werkloosheid, 16 procent of meer, in de gebieden van het voormalige Oost-Duitsland? Hoe groot zal de aanhang worden van de rechtsradicale partijen bij de komende verkiezingen?

Regering en allerhande organisaties doen hun uiterste best om het bruine en rode verleden van Duitsland niet weg te poetsen. Overal worden monumenten in ere gehouden of nieuwe opgericht om toch maar de jeugd tot nadenken te manen. De beruchte Stasi-gevangenis is thans keurig opengesteld om er lessen voor de toekomst uit te putten. De groep volwassenen, die het allemaal meegemaakt heeft, reageert echter gemengd. De geschiedenis zal zich niet herhalen, maar het verleden blijft hen wel achtervolgen.

Een vermenging van heden en verleden wordt zo onvermijdelijk, met de daarbij horende aanstootgevende provocaties. De bomen langs de weg naar het voormalige concentratiekamp Sachsenhausen, eertijds door de communisten als gedenkplaats ingericht, waren volgespijkerd met leuzen van de NPD en DVU: 'Arbeidsplaatsen alleen voor Duitsers'. Dit wordt wat begrijpelijker als men weet dat de grootste bouwput van Europa vooral werkt met goedkope arbeidskrachten uit Azië en er geen werk komt voor de 'Ossies'.

In Sachsenhausen wordt nogmaals duidelijk dat het algemene en het bijzondere van de geschiedenis niet van elkaar te scheiden zijn. De algemene tentoonstelling aldaar vertoont het eenzijdige verhaal van de communistische helden tegen het fascisme, terwijl de bijzondere tentoonstelling over de 'Niederländische Häftlinge im KZ-lager Sachsenhausen' weer de bijzondere personen zelf en de alledaagse menselijkheid van het grauwe verleden laat zien. Het bezoeken van die tentoonstelling is eveneens een bedevaart van de democratie: wie het verleden vergeet zal gedwongen worden het te herhalen.

Meer over