Besprekingbiografie Hans van Mierlo

Beatrix en Van Mierlo botsten hard over kabinetsformatie: ‘Houdt u het land onbestuurbaar?’

Koningin Beatrix mengde zich nog intensiever dan al werd vermoed in de moeizame kabinetsformatie van 1994, blijkt uit de biografie van D66-leider Hans van Mierlo die vrijdag verschijnt. Het leidde tot ‘anderhalf uur paleisruzie’, waarbij Beatrix op het einde ‘vals’ werd.

D66-leider Hans van Mierlo (met roodwitte stropdas) als minister van Buitenlandse Zaken in 1997 met koningin Beatrix op staatsbezoek in Egypte.  Beeld Hollandse Hoogte
D66-leider Hans van Mierlo (met roodwitte stropdas) als minister van Buitenlandse Zaken in 1997 met koningin Beatrix op staatsbezoek in Egypte.Beeld Hollandse Hoogte

‘Anderhalf uur paleisruzie’ met koningin Beatrix. Het overkwam,  in zijn eigen woorden,  D66-leider Hans van Mierlo in de zomer van 1994. Uit een dagboek van Van Mierlo dat onlangs is opgedoken: ‘Het eerste half uur is voor haar. Ze speelt het sterk. (-) Het tweede half uur is voor mij.’ 

Inzet van het dispuut was het verlangen van Van Mierlo exclusief vast te houden aan de totstandkoming van een Paars kabinet, de eerste regering sinds 1918 zonder confessionele inbreng. De koningin suggereerde dat Van Mierlo bezig was het land onbestuurbaar te maken.

Van Beatrix – vorstin van 1980 tot 2013 – is vaak verondersteld dat ze zich actief bemoeide met politieke zaken, met name tijdens kabinetsformaties. Overtuigend bewijs daarvoor is niet voorhanden, omdat besprekingen tussen politici en staatshoofd gerekend worden tot het zogeheten ‘geheim van paleis Noordeinde’. Beatrix zelf heeft haar bemoeienis gerelativeerd. ‘Ik heb gesprekken, maar mijn taak is het om een oplossing te vinden waarbij het grootste vertrouwen van de Kamer de basis is,’ zei ze in 2000 in een interview met de NOS.

Clichématige recepten

Uit de notities van Van Mierlo spreekt een gedreven opvatting van deze taak. Van Mierlo stoorde zich eraan. Tegenover toen scheidend CDA-premier Ruud Lubbers beklaagde hij zich over de ‘gewoontewijsheden en clichématige recepten’ van de koningin.

Van Mierlo, die in 2010 overleed, verkeerde in de formatie van 1994 in een ijzersterke positie. Zonder de 24 zetels van zijn D66 was geen enkele regeringsmeerderheid te vinden, noch in een centrum-linkse noch in een centrum-rechtse coalitie. Toen de VVD eind juni besprekingen met de PvdA en D66 over een paarse coalitie afbrak, besloot Van Mierlo: dan maar een minderheidskabinet, ik ga niet aan tafel zitten met het CDA. De koningin zag dat anders.

Het leidde op dinsdag 28 juni tot de ‘anderhalf uur paleisruzie’. Het is opgetekend door de journalist Hubert Smeets in zijn morgen te verschijnen biografie van Van Mierlo, getiteld Een wonderbaarlijk politicus. Het blijkt dat de partijleider van D66 in 1994 een ‘formatiedagboek’ heeft bijgehouden, vol persoonlijke en pikante waarnemingen. Smeets citeert daaruit.

Vals

De koningin zei getuige de notities van Van Mierlo onder meer: ‘Het vaderland wacht op u, mijnheer Van Mierlo. Houdt u het land onbestuurbaar? Als u niks doet, wordt u terzijde gezet.’ Van Mierlo beschrijft hoe hij verderop in het gesprek het initiatief overnam: ‘Ik offer mijn partij niet op aan iets dat ik niet uit kan leggen aan de kiezers.’ De koningin vroeg daarop of ‘de formule iets was’ dat het CDA zou aanschuiven bij PvdA en D66. Van Mierlo zei nee. ‘Daar keek ze van op.’ Aan het eind van het gesprek werd Beatrix ‘vals’ volgens Van Mierlo. ‘Ze begint erover te praten dat anderen zich aan mij ergeren, omdat ik lang praat en weinig zeg.’

Het kabinet-Kok I op het bordes van Huis ten Bosch in 1994. Beeld ANP
Het kabinet-Kok I op het bordes van Huis ten Bosch in 1994.Beeld ANP

Het CDA, aangevoerd door Elco Brinkman, verloor in 1994 in één keer twintig zetels. Zijn partijgenoot, premier Lubbers had het zien aankomen. Hij voelde zich ontgoocheld over ‘het tekortschieten’ van de door hem zelf uitverkoren Brinkman. Twee dagen na de verkiezingen blijkt Beatrix verbitterd over de nederlaag van het CDA. Uit het dagboek van Van Mierlo: ‘Ze vertelt met bijna haat in haar stem over wat er met het CDA gebeurd is. Ik vraag: bent u erschüttert (geschokt, red.) over de uitslag? Na een korte aarzeling: nee, wel over wat ze Lubbers hebben aangedaan. En Brinkman trouwens ook. En Hirsch Ballin (CDA-minister, red.). Ze geeft de grootste schuld aan de media. Schandelijke opklopperij.’

‘De leugen regeert’

Opmerkelijk: in 1999 in een gesprek met Nederlandse hoofdredacteuren gaf koningin Beatrix een berucht geworden kwalificatie voor de kwaliteit van de Nederlandse journalistiek. Ze zei: ‘De leugen regeert.’ Dat sentiment koesterde ze kennelijk ook al in 1994. Van Mierlo weersprak haar overigens: ‘Ik zeg: ze – de CDA’ers – hebben het voor een deel zelf opgeroepen. Zij (vinnig): daar kun je verschillend over oordelen.’ Van Mierlo voegt dan de verzuchting toe: ‘Dit kan me nog wat worden in de formatie.’

In een voetnoot vermeldt biograaf Smeets dat het citeren van de aantekeningen van Van Mierlo ‘mogelijk op gespannen voet staat met de grondwettelijke onschendbaarheid van het staatshoofd’. Naar een verklaring gevraagd voor deze verontschuldiging zegt hij: ‘Er waren mensen uit de kring van Van Mierlo die vonden dat ik dit niet kon maken. Toen dacht ik: daar ga ik niet naar luisteren, maar ik zal wel laten merken dat ik het bezwaar heb gehoord.’

Nog een interventie

Het Paarse kabinet zonder het CDA kwam er in 1994 toch, mede als gevolg van alweer een opmerkelijke interventie van koningin Beatrix. Toen de formatie in juli in een impasse verkeerde, besloot ze op advies van de informateur dat eerst maar eens een concept regeerakkoord moest worden geschreven. Daarna zou men zien welke partijen zich wilden aansluiten. Anders dan de informateur had voorgesteld, belastte de koningin niet een VVD’er met deze taak, maar gaf ze PvdA-leider Kok de opdracht. Die koos uiteindelijk voor een paarse coalitie. Het was het eerste kabinet sinds 1918 zonder confessionelen. 

Aan de bemoeienis van het staatshoofd kwam in 2012 een einde. De Tweede Kamer neemt sindsdien zelf het initiatief in kabinetsformaties, de speelruimte van koning Willem-Alexander is veel kleiner dan die van zijn moeder. 

De recensie van de biografie Een wonderbaarlijk politicus, Hans van Mierlo 1931-2010 verschijnt zaterdag in de boekenbijlage.

Meer over