Beatrix 65

Gelet op haar leeftijd en conditie kan zij met gemak nog vijf, en misschien wel tien jaar koningin blijven. Koningin Beatrix wordt vrijdag 65....

Jarenlang stond op de nieuwjaarskaart van koningin Beatrix aan vrienden en relaties een foto van het hechte Oranjegezin: vader, moeder, drie zoons.

Wie had verwacht dat de nieuwjaarskaart ditmaal een treurende weduwe zou tonen, kwam bedrogen uit. Beatrix koos voor een in februari in het paleis op de Dam gemaakt beeld van de hele familie, verzameld rond bruid Máxima en bruidegom Willem-Alexander.

Een vitale foto, want de gezinssamenstelling is in korte tijd ingrijpend gewijzigd. Nadat de afgelopen jaren twee van haar drie zijn getrouwd, heeft haar middelste zoon Johan Friso een aanstaande verloofde in de persoon van Mabel Wisse Smit. Bovendien werd Beatrix grootmoeder, een tijding die ervoor zorgde dat ze een gat in de lucht sprong, zo vertelde een lossere koningin Beatrix de pers op staatsbezoek in Roemenië.

In haar kersttoespraak repte Beatrix van 'een diep ingrijpend jaar' voor haar familie en haarzelf. 'In bruiloft, geboorte, doop en dood zijn alle fasen van het leven aan ons voorbij gegaan.' Vrijdag wordt koningin Beatrix 65 en het is, gelet op de levensfase waarin zowel haar zoons als haar hoogbejaarde ouders verkeren, niet uitgesloten dat ook 2003 zo'n ingrijpend jaar wordt met bruiloft, geboorte of dood. Bovendien: Juliana trad terug als staatshoofd toen ze 71 was en koningin Wilhelmina stopte ermee op 68-jarige leeftijd.

Maar dat de vorstin nu alleenstaande is en AOW krijgt (ze bestemt het geld voor goede doelen), wil niet zeggen dat zij ophoudt met werken. Integendeel, zij maakt een koninklijke doorstart. Abdicatie is haar prerogatief, Beatrix mag zelf bepalen wanneer ze ophoudt en van dat recht maakt ze voorlopig geen gebruik.

Meermalen heeft Beatrix meegedeeld dat ze zich haar werk zonder prins Claus als belangrijkste adviseur niet kon voorstellen. Maar zijn dood is geen reden om het ambt neer te leggen. Kroonprins Willem-Alexander zal op weg naar het koningschap naar vermogen de adviserende rol van Claus op zich nemen.

Dat ze met hernieuwd élan haar taak weer opvat, blijkt mede uit de agenda voor de komende maanden. Haar markante optreden ('Beatrixisme') staat van tijd tot tijd ter discussie, haar oprechte toewijding nooit. Naast binnenlandse evenementen, zoals dit weekeinde de herdenking van de watersnoodramp van 1953, bevat het programma ook buitenlandse reizen, met als voorlopig zwaartepunt staatsbezoeken aan Chili en Brazilië in maart.

En vorige week begon andermaal een kabinetsformatie, haar negende. Want 2002 mocht dan enerverend zijn in de familiekring, het was ook voor Beatrix als staatshoofd een ingrijpend jaar.

Een jaar waarin twee kabinetten vielen, een politieke moord werd gepleegd en zich een electorale aardverschuiving voltrok die de politieke mores blijvend heeft veranderd. Ook over deze morele stand van het land sprak Beatrix in haar kerstboodschap. Zij constateerde 'onvrede en onbestemde angstgevoelens' en repte van 'een verwarrende tijd'.

Verwarrend is in ieder geval de stand van de staatsrechtelijke vernieuwing. Nadat eerder de teruggetreden D66-leider Thom de Graaf de rol van de koningin betwistte, en toenmalig premier Kok studie maakte van modernisering van de monarchie, klonk in de laatste week van de verkiezingscampagne plotseling de roep om een gekozen minister-president. PvdA-lijsttrekker Wouter Bos reageerde enigszins getergd op aanhoudend gevraag van Jan Peter Balkenende (CDA) en Gerrit Zalm (VVD), wie zijn premierskandidaat dan wel mocht zijn als de PvdA weer de grootste zou worden en hijzelf in de Tweede Kamer bleef zitten.

Als Balkenende en Zalm dat zo graag wilden weten, moesten ze ook maar een wetsvoorstel van de PvdA steunen voor de gekozen minister-president. In een van de laatste televisiedebatten tussen Balkenende en Bos, gaf de CDA-lijsttrekker aan dat er dan een spanning ontstaat tussen het staatshoofd en de gekozen premier. Het campagneteam van het CDA betreurde achteraf dat Balkenende de kans niet had aangegrepen om de republikein Bos ervan te betichten kennelijk van het koningshuis af te willen.

Het wapengekletter over dit onderwerp is in paleis Huis ten Bosch met grote belangstelling gevolgd. Onduidelijk is of Bos zich realiseerde dat hij indirect het staatshoofd in een partijpolitiek spelletje betrok.

Intussen is de formatie op klassieke wijze begonnen, op voorspraak van het CDA dat hecht aan deze traditie. De Kamer heeft niet na een debat over de verkiezingsuitslag de informateur aangewezen, zoals een voornemen was, maar de volksvertegenwoordiging gaf de koningin onmiddellijk de vertrouwde regierol. Verkiezingswinnaar Balkenende, een groentje vergeleken bij Beatrix, zal straks een kabinet moeten formeren dat langer stand houdt dan 87 dagen. Balkenende is Beatrix' vierde premier, en denkelijk niet haar laatste.

De 65ste verjaardag van een vorst is zelden aanleiding voor een groot feest. Het behalen van de pensioengerechtigde leeftijd mag een mijlpaal zijn in de burgermaatschappij, dat geldt niet voor een monarch aan de macht. De Spaanse koning liet begin deze maand zijn 65ste verjaardag in stilte voorbij gaan. Beatrix viert haar eerste verjaardag zonder prins Claus in familiekring. Een eerstvolgend markant moment is het 25-jarig regeringsjubileum, in 2005.

Zestig of 70 worden is voor gekroonde hoofden en aanhang wel vaak reden voor festiviteiten. In 1998 werd Beatrix 60 en duurde het feest drie dagen. Een halfjaar daarvoor vierde het Noorse koningspaar beider 60ste verjaardagen met een cruise voor familie en vrienden door de Scandinavische wateren. Prins Claus werd in stilte 65, terwijl zijn 70ste verjaardag een openbaar karakter droeg door de aanbieding van een naar hem vernoemd fonds.

Ook koningin Juliana, die een halfjaar tevoren nog haar zilveren regeringsjubileum had gevierd, sloeg in 1974 haar 65ste geboortedag over. Het traditionele defilé van delegaties uit de bevolking langs het bordes van paleis Soestdijk verliep volgens het bekende patroon, al bleef een enkele toespeling niet achterwege. Juliana zei in een kort dankwoord dat zij blij was nog niet te hoeven stoppen met werken. 'Ik voel erg mee met al degenen die dat wel moeten doen.' Ze moest nog twee jaar wachten op AOW, omdat de wet toen voorschreef dat de leeftijd van de man bepalend was. Bernhard is twee jaar jonger. De viering in 1979 in het Haagse Congresgebouw van Juliana's 70ste verjaardag resulteerde in een veelbesproken kus van Jos Brink op de wang van de landsvrouwe.

Wilhelmina werd 65 op 31 augustus 1945. De AOW bestond niet, het land was nog in de ban van de zojuist beëindigde oorlog, terwijl een nieuwe oorlog, in Indië, op stapel stond. Die 31ste augustus, toen Koninginnedag, stond in het teken van een herdenkingsmanifestatie van de bezetting in het Amsterdams Olympisch Stadion. Wilhelmina (ze had een hekel aan verjaardagen) ontbrak; ze had eerder die maand last gekregen van bronchitis en liet zich vertegenwoordigen door Juliana en Bernhard.

Het behalen van de pensioengerechtigde leeftijd mag dan geen reden voor feest zijn, een aanleiding voor bespiegelingen over het vervolg van het Beatrix-bewind vormt de verjaardag wel. Wilhelmina zou na haar 65ste nog drie jaar regeren. Ze was moe en gedesillusioneerd dat vernieuwing van de naoorlogse politiek uitbleef. Juliana regeerde nog zes jaar, kreeg daarin de Lockheed-affaire voor de kiezen maar zorgde er niettemin voor dat Beatrix op 42-jarige leeftijd een goed begin kon maken, met de kinderen al in de middelbare-schoolleeftijd.

De positie van Beatrix nu is anders. Gelet op haar leeftijd en conditie kan zij met gemak nog vijf, en misschien wel tien jaar aanblijven. Het lijkt er bovendien op dat Willem-Alexander en Máxima wat voorbereidingsjaren nog heel goed kunnen gebruiken. Zoals Beatrix en Claus gelukkige jaren op Drakensteyn beleefden, zo zijn de koning en koningin-in-spe als het aan Beatrix ligt nog enkele beschutte jaren vergund in villa De Eikenhorst, de aanstaande behuizing in Wassenaar. Willem-Alexander is bijna 36 en behalve het koningschap wacht het vaderschap. De inburgering van Máxima is nog niet voltooid en over haar rol heerst binnen het team van begeleiders geen eensgezindheid. Vooralsnog blijven, na de uitbundigheid rond entree en huwelijk, Máxima's openbare optredens beperkt.

Deze relatieve status quo geeft gelegenheid voor verdere uitdieping van het thema monarchale vernieuwing. Hoe krijgt de nieuwe generatie de monarchie aangereikt? In antwoord op de roep om een menselijker koningschap draagt Beatrix sinds kort de kerstrede voor op televisie, spreekt ze een dankwoord uit op Koninginnedag en legt ze onaangekondigde werkbezoeken af. Ze investeert, nadat daarover op het paleis een serie gesprekken is gevoerd, nadrukkelijker dan voorheen in haar rol als moeder des vaderlands.

Maar van staatsrechtelijke, dus formele, vernieuwing is onder het eerste kabinet-Balkenende weinig meer vernomen. De koningin als lid van de regering, als stille kracht in de formatie, als voorzitter van de Raad van State, als bekrachtiger van wetten en benoemingen - de stand van de discussie is diffuus.

Experimenten met de dubbele voordracht door gemeenteraden van burgemeesterskandidaten zijn waterig, referenda lijken een doodgeboren kindje. Nederland blijft, ondanks de volksopstand en het politieke gekrakeel van het voorbije jaar, een land dat huivert voor directere vormen van democratie, en een land waarin het erfelijk koningschap, ondanks periodieke kritiek, nog altijd genade vindt.

'Modernisering van de monarchie is geen programma, maar een natuurlijke ontwikkeling', zei premier Balkenende in december tegen Elsevier. Wie die historische ontwikkeling sinds 1813 bekijkt, kan niet anders dan een afnemende invloed van het staatshoofd vaststellen.

Die ontwikkeling krijgt wellicht een verdere impuls als echt werk wordt gemaakt van de gekozen minister-president uit de campagne. Als zo'n systeem er komt, ligt het gevaar voor het staatshoofd voor de hand: een contest in populariteit, een fenomeen dat Beatrix ooit 'gevaarlijk' noemde, want per definitie van voorbijgaande aard. Wouter Bos versus Willem-Alexander is een wedstrijd, waarvan Beatrix hoopt dat die nooit zal worden gespeeld.

Meer over