Baron laat zich niet in ambtenarenkorset persen

Minister Jorritsma beraadt zich op het ontslag voor lastpak Van Wijnbergen, die zich wat al te vrij uitliet over het beleid van zijn baas....

Hans Wijers, voormalig minister van Economische Zaken, was door zijn collega's in de ministerraad al gewaarschuwd: Met die Sweder baron van Wijnbergen haal je een lastpak binnen als secretaris-generaal. 'Een genie, maar sociaal gestoord', riep een van hen. Wijers zette door en nam een weloverwogen risico: Van Wijnbergen moest het departement opschudden.

EZ was in ogen van de D66-bewindsman ingeslapen. De flamboyante economie-professor uit Amsterdam met Wereldbank-ervaring was de ideale man om Wijers' nieuwe leerstukken over deregulering en meer marktwerking in de praktijk te brengen. Zijn socialistische en liberale ideeënmix was voor Paars geschapen.

Maar al enkele maanden na zijn entree, twee jaar geleden, ontstond een relletje. De Paarse belastingplannen gingen Van Wijnbergen niet ver genoeg. Hij spuide zijn kritiek in het traditionele nieuwjaarsartikel voor het economenblad ESB.

Van Wijnbergen vond dat hoge ambtenaren ook recht hebben op hun mening. En die gaf hij graag. Maar zijn plan om de aftrek van pensioenpremies af te schaffen kwam hem toch op een uitbrander van vriend Wijers te staan.

Paars I verdween, Paars II kwam. De bevlogen Wijers werd opgevolgd door de nuchtere Annemarie Jorritsma, de VVD-vice-premier, die economisch niet was onderlegd en de tijd moest nemen om zich in te werken. Van Wijnbergen betreurde het vertrek van zijn baas en uitte kort na de kabinetsformatie al meteen zijn ongenoegen over het regeerakkoord. 'De economische groei is veel te optimistisch ingeschat,' schreef hij in het PvdA-Vlugschrift. Jorritsma moest zich verantwoorden in de Kamer en zegde haar secretaris-generaal de wacht aan: voortaan eerst overleggen.

Maar Van Wijnbergen, die het lezen van stukken langer dan vijf A 4-tjes tijdsverspillling vindt, is er de man niet naar om zich in het knellende ambtenarenkorset te voegen. Tijdens een gesprek in zijn werkkamer aan de Haagse Bezuidenhoutse weg wordt al snel de hele maatschappij overhoop gehaald: academicusbelasting, basisinkomen, minder uitkeringstrekkers, de ideeën borrelen snel na elkaar op. 'Ik ben maar een eenvoudige sociaal-democraat', zegt hij, maar zijn horizon is breed.

En dan stoot je in het land van de smalle marges de neus. Zijn waarschuwing voor de doorwerking van de Azië-crisis wekte wrevel in het kabinet. 'Dat was de economie de put in praten', zegt staatssecretaris Vermeend, toch al geen vriend van zijn partijgenoot vanwege de verschillen van inzicht over belastingen.

In december 1998 volgt een aanvaring over de voor de PvdA hypergevoelige hypotheekrenteaftrek. 'Afschaffen', roept Van Wijnbergen in een vaktijdschrift. Jorritsma laat het dit maal op zijn beloop. Mosterd na de maaltijd, vindt ze, want er lag immers al een akkoord.

Bij de secretaris-genraal, die dagelijks in de file staat tussen Hilversum en Den Haag, groeit de ergernis over de stroperigheid van het poldermodel. 'Verlammende consensuspolitiek', noemt hij het voortdurende uitstel. 'Wie voorstelt een nota te schrijven, verdient een boete', grapt hij.

In werkgeverskringen, de natuurlijke EZ-achterban, groeit eveneens het onbehagen over de 'professor' met de vele vrije geluiden. 'Een hoog hoovercraft-gehalte, maar geen aandacht voor de praktijk', zegt een van hen.

PvdA-fractieleider Melkert zette deze week de moeizame verhouding tussen Jorritsma en haar secretaris-generaal genadeloos op de agenda. Hij vroeg een 'analyse' over zijn foute voorspellingen nadat 'hem omineuze koersberichten uit het onpeilbare Azië hadden bereikt'. Jorritsma bulderde toen nog van de lach.

Maar, als de secretaris-generaal ten overstaan van fiscalisten opnieuw ten strijde trekt tegen de belastingplannen, het pièce de résistance van Paars II, is de maat vol. Er is het kabinet alles aan gelegen om dit pakket ongeschonden door de Kamer te loodsen. Een loopgravenoorlog met de hoogste ambtenaar van Financiën is daarbij niet welkom.

Meer over