Banning was stuwende kracht achter PvdA

Een van de meest inspirerende voormannen van de socialistische beweging halverwege deze eeuw was een predikant: Willem Banning (1888-1971). Hij was de stuwende kracht achter de oprichting van Partij van de Arbeid in 1946, die werd geboren uit een samengaan van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, de Vrijzinnig Democratische Bond en de...

Banning was in de jaren veertig en vijftig de belangrijkste ideoloog van de PvdA, schrijft Rob Hartmans in een trefzekere levensschets in het zesde deel van het Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging (Stichting beheer IISG, Amsterdam; ¿ 44,-, bij abonnement ¿ 34,-). Maar Banning, die geïnspireerd werd door de ideeën over een 'personalistisch socialisme' en actief was in de religieus-socialistische beweging van de Woodbrookers, had de tijd tegen.

Hartmans: 'Banning mocht dan in deze jaren de voornaamste PvdA-ideoloog zijn, tegelijkertijd nam de belangstelling voor ideologie binnen de sociaal-democratie sterk af. De nadruk op de praktische regeringspolitiek, het algemeen gebrek aan belangstelling voor ideologieën, het mislukken van de doorbraak en de na de jaren vijftig snel inzettende opheffing van de traditionele zuilen waren er de oorzaak van dat de opvattingen van Banning al spoedig als gedateerd werden beschouwd. Zijn principiële en gefundeerde kritiek op het marxisme, zijn felle afwijzing van het communisme, zijn voorkeur voor overleg en dialoog, zijn brave levenswandel en zijn ernstige levensbesef spraken de generatie die in de jaren zestig politiek bewust werd, niet meer aan.'

De eerste aanzetten tot het Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland dateren al uit de jaren vijftig. Het duurde tot halverwege de jaren tachtig voordat de plannen konden worden omgezet in een geoliede reeks uitgaven. Van meet af aan was de intentie niet alleen levensbeschrijvingen op te nemen van socialistische voorlieden, maar ook aandacht te geven aan minder bekende mannen en vrouwen die in enigerlei vorm hun stempel hebben gedrukt op socialisme en arbeidersbeweging. 'Het idee was meteen: die mensen van het eerste plan, daar hoef je je niet zo erg druk over te maken, van hen is materiaal genoeg', zei Ger Harmsen, een van de redacteuren, in december 1988 in een interview in Folio. 'Wij moeten ons druk maken over de mensen van het tweede en derde plan, want dat materiaal gaat verloren. Daar is haast bij.'

De reeks is inmiddels zo succesvol gebleken dat in tegenstelling tot de oorspronkelijke planning nog twee delen zullen verschijnen, plus een deel met aanvullingen en een register. In het zesde deel worden behalve Banning onder anderen verder nog geportretteerd: Monne de Miranda, Willem Schermerhorn, H.P. Berlage, Jan Broeksz, Richard Roland Holst, Carel Adama van Scheltema, Sam van Houten, Ferdinand Domela Nieuwenhuis.

Han van Gessel

Meer over