Azië bevreesd voor duel van draak en adelaar

De toenemende spanning na de botsing tussen het Amerikaanse spionagevliegtuig en de Chineser jager illustreert hoe wankel de stabiliteit in Oost-Azië is....

Van onze buitenlandredacteur Arnout Brouwers

De relatie tussen China en Amerika bestaat al jaren uit een mengeling van samenwerking en vialiteit – politiek, militair en economisch. De laatste tijd dreigt de balans door te slaan naar rivaliteit. Wantrouwen is troef. Het Pentagon acht de kans op conflicten en militaire rivaliteit het grootst in Azië. In de jongste Chinese defensienota is Amerika de voornaamste dreiging.

China's groeiende economische en militaire kracht werpt een schaduw over de hele regio. Waar vroeger Sovjet-onderzeeboten patrouilleerden, is nu China's vloot in opkomst. Ook Japan, dat formeel geen leger heeft, laat zich niet onbetuigd. Ondanks de toenadering tussen de Korea's staan er op het schiereiland nog altijd ruim een miljoen Koreaanse militairen klaar om op elkaar te schieten.

Aan modern wapentuig geen gebrek in Oost-Azië. De raketangst is er reëel. Het straatarme Noord-Korea ontwikkelt een langeafstandsraket. Dat konden de Japanners twee jaar geleden met eigen ogen vaststellen toen een proefraket over een van hun eilanden vloog.

Het Amerikaanse antwoord hierop – de plannen voor een raketschild – heeft weer de woede van wereldmacht-in-wording China gewekt. Peking zal de komende jaren, ook vanwege de nucleaire wedloop tussen Pakistan en India, de eigen raketproductie verder opschroeven.

Taiwan is een bron van conflicten tussen China en Amerika – de beschermheer van het eiland. De status quo van het eiland ligt van beide kanten onder vuur: China is verontrust door het onafhankelijkheidsstreven van de nieuwe regering op Taiwan. Maar die regering maakt zich zorgen over toenemende Chinese druk om de kwestie- Taiwan 'op te lossen'. Het eiland wil nu een Amerikaans verdedigingssysteem kopen tegen Chinese korte-afstandsraketten. President Bush neemt deze maand een besluit.

Ook aan territoriale geschillen geen gebrek in Oost-Azië. Vooral eilandjes zijn in trek. Japan betwist de Russische heerschappij over de Koerilen; China, Taiwan en Japan ruziën om de Senkaku-eilanden, en maar liefst zes landen (China, de Filipijnen, Vietnam, Maleisië, Taiwan en Brunei) claimen de Spratly-eilanden en delen van de Zuid- Chinese Zee. Deze zee – waarboven de Chinees-Amerikaanse vliegtuigbotsing zondag plaatsvond – zou grote voorraden delfstoffen herbergen. Vijf landen hebben er militaire basis. Geregelde militaire incidenten – en de versterking van de Aziatische vloten – zijn het gevolg. Japan, dat 90 procent van zijn olie laat aanvoeren door de Zuid-Chinese Zee, kijkt bezorgd toe.

En dan zijn er nog de interne strubbelingen in Indonesië. Het uiteenvallen van de eilandengroep zou de regio economisch en politiek kunnen ontwrichten. Bovendien moet Azië, mede als gevolg van een enorme bevolkingsaanwas en economische groei, op de lange termijn vrezen voor spanningen over de voedselvoorziening en de energievoorrraden.

Er zijn in Oost-Azië grote economische belangen in het geding. Japan blijft de tweede economie ter wereld. De Chinese economie rukt snel op. Het gebied rond de Stille Oceaan blijft volgens veel economen de toekomstige motor van de wereldeconomie. Bovendien wint de democratie er geleidelijk aan kracht en ligt het einde van de Koreaanse deling in het verschiet.

Des te intensiever is de machtsstrijd om maximaal van de enorme markten in Azië te kunnen profiteren. De strijd wordt vooral met economische middelen gestreden. Zie de wedijver van China om de Verenigde Staten te weren uit pan-Aziatische instellingen. En de wijze waarop de Verenigde Staten de Chinese markt willen openbreken door het land te laten toetreden tot de Wereldhandelsorganisatie. Amerikaanse zakenlieden hopen dat deze belangen verdere escalatie van het huidige geschil om het spionagevliegtuig zullen voorkomen.

Omringende landen zien vooral een gevaar voor de stabiliteit in de regio. Als de Draak en de Adelaar amok maken, siddert Oost-Azië. De twee moeten elkaar – en de regio – in evenwicht houden. De Amerikaanse militaire aanwezigheid (honderdduizend militairen, verdeeld over Zuid-Korea, Japan en de Zevende Vloot) is daarvoor van groot belang. Dat wilde zelfs de erfvijand van Amerika, de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-il vorig jaar wel toegeven tegenover zijn Zuid-Koreaanse collega.

De bondgenoten van de Verenigde Staten vrezen een te robuuste opstelling van de regering-Bush tegenover China. Zuid-Korea waarschuwde onlangs voor de gevolgen van een Amerikaans raketschild. Japan reageert schamper op de wens van Bush om de bilaterale alliantie 'te versterken'. Hel land voelt er weinig voor om, zoals sommige adviseurs van Bush willen, zijn grondwet te wijzigen en een grotere militaire rol te gaan spelen.

Tokio's grootste angst is tweespalt tussen een onverzoenlijke Bush en een zelfbewust China. In een eerste reactie op het spionage-incident wees het Japanse ministerie van Buitenlandse Zaken op het 'buitengewoon grote belang' van goede relaties tussen de Verenigde Staten en China voor de stabiliteit in Azië.

Ook andere landen in de regio wijzen erop hoe belangrijk het is de zaak niet op de spits te drijven. Maar volgens de Filipijnse president Gloria Arroyo is de huidige crisis alleen van belang voor de grote mogendheden. 'De belangrijkste spelers van het strategische spel in deze regio zijn China, Japan en de Verenigde Staten', zei Arroyo. 'En het gebeurt maar zelden dat andere landen erbij betrokken raken als de olifanten elkaar de maat nemen.'

Meer over