Auw, hij steekt!

Wieteke van Zeil
null Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Dit is er eentje die je vaker tegen kunt komen, als je op reis bent. Wie ervan houdt in grote steden musea te bezoeken, kan zo maar tegen deze Cupido aanlopen, de ranke, naakte Venus naast zich - soms met een non-functionele sjaal om haar heupen, die zo doorzichtig is dat slechts de randen ervan zichtbaar zijn. Cupido hangt namelijk in Rome (Galeria Borghese), New York (Metropolitan Museum), Londen (National Gallery), Stockholm (Nationalmuseum), Schwerin (Staatliches Museum), Kopenhagen (Statens Museum), Neurenberg (Germanisches Nationalmuseum), Princeton en nog een paar plekken, waaronder deze dromerig-groen-met-melkwitte, gebarsten versie in Brussel. Lucas Cranach schilderde er samen met zijn assistenten naar schatting zeker dertig. Een herhalingskunstwerk, met een herhalingsdetail: een kleine bijenkorf met venijnige, scherp geschilderde bijtjes.

En alsof de schilder het erom deed, is ook het onderwerp iets dat je steeds maar weer kunt tegenkomen, en er vaak genoeg toch weer onvoorbereid op blijkt: de liefde. Want die bijtjes van Cupido betekenen natuurlijk iets.

Mij doen ze denken aan de geweldige passage in A.A. Milnes boek Winnie-the-Pooh (1926), waarin Pooh, net als Cupido hier, honing van de bijen wil stelen. Die bijen zitten in de boom, dus gaat Pooh aan een ballon hangen. Zichzelf heeft-ie voor de zekerheid in de modder gerold, zodat de bijen zullendenken dat er een donkere wolk langsdrijft. 'Ik denk dat de bijen iets vermoeden', fluistert-ie tegen zijn vriend Christopher Robin, waarop Christopher met een paraplu heen en weer gaat wandelen, roepend dat het nu toch écht bijna gaat regenen. Zo ontwapenend, dat mislukte bedriegen, en in naïviteit kan het zich meten met Cupido hier, die zich - heel ongepast voor een liefdesgod - jengelend beklaagt bij zijn moeder dat de bijen het in hun hoofd hebben gehaald hem te steken. Wat, hij deed niks toch! Hij wilde alleen hun honing maar.

Lucas Cranach, Venus en Cupido. 1531; Olieverf op doek Beeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
Lucas Cranach, Venus en Cupido. 1531; Olieverf op doekBeeld Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Heel veel anders dan de bijen ben jij niet, Cupido, lacht Venus: zo klein en toch kan de steek van jouw zoete gouden pijlen zo'n diepe wond achterlaten.

Het staat op het schilderij geschreven in Latijn, een verwijzing naar een oud Grieks gedicht. Zo kort als de extase van de liefde duurt, zo lang kan het berouw zijn en de hartepijn die erop volgt. De dichter, misschien Theocritus, wist blijkbaar dat de mens niet echt geneigd is te leren, want 2300 jaar nadien (en 500 jaar na Cranach) heeft het gedicht z'n kracht bepaald niet verloren: als het zich aandient, gaan we weer. Iets met ezels en stenen en... tja. Here you come again, just when I've begun to get myself together, zoals Dolly Parton gelaten zong, and here I go - je kunt het lot maar beter omhelzen. Misschien zijn we na de eerste keer niet meer zo naïef als Cupido hier, toch kan de verontwaardiging steeds opnieuw oprecht zijn: hoe kan zo iets moois zo veel ellende veroorzaken?

Het is eigenlijk super-calvinistisch, dat oude gedicht, en misschien daarom was het ook vooral in de Duitse kunst geliefd, precies in de tijd van de opkomst van de protestantse kerk: er is geen liefde zonder pijn, geen zoet zonder bitter, geen genieten zonder schuld. Dank, Cranach, herinner ons er maar weer fijntjes aan - in zo'n beetje elke stad waar we aankomen.

www.detailsofart.com

Meer over