Autisme wereldreligies moet doorbroken

Nederland ontkerkelijkt, elders groeit het geloof. De islamitische top maande deze week moslims zich te verenigen tegen Europeanen en joden....

Hoe zouden de reacties zijn in een islamitische staat als daar kathedralen verrezen en moskeeën werden omgebouwd tot kerken? Ongetwijfeld precies het tegenovergestelde van de Nederlandse gedooghouding: hier mogen kolossale moskeeën een stadswijk domineren en worden zelfs zonder veel ophef kerken veranderd in gebedshuizen voor moslims.

Natuurlijk bestaat er ook bij ons weerstand tegen inbreuken op onze cultuur, maar die wordt doorgaans gesmoord in een klimaat van tolerantie en angst om buitenlanders te stigmatiseren. Bovendien wijst de ontkerkelijking op een afnemende gehechtheid aan de 'eigen' christelijke godsdienst. Maar Nederland is de wereld niet. Meer dan 90 procent van de wereldbevolking is religieus. Buiten West-Europa is juist sprake van een opmerkelijke intensivering van de geloofsbeleving.

Helaas blijft het hier niet bij. Waarden als tolerantie en respect voor andersdenkenden worden grootschalig geofferd op het altaar van deze toenemende religiositeit: alle grote wereldgodsdiensten kenmerken zich door aanwassend fundamentalisme en radicalisme. Botsingen tussen en binnen religies vormen in grote delen van de wereld een voortdurende bedreiging van de vrede.

Afgelopen donderdag verklaarde de Maleisische premier Mahathir op de islamitische top dat 1,3 miljard moslims zich moeten verenigen tegen Europeanen en joden die hen onderdrukken. Het betoog van de fanatieke moslimpoliticus past in een verontrustend klimaat van toenemende religieuze spanningen.

Kern van het probleem is dat godsdiensten in toenemende mate misbruikt worden voor politieke doeleinden. Medestanders worden gemobiliseerd door de eigen religieuze identiteit te benadrukken ten opzichte van tegenstanders met een ander of geen geloof. Strijd om de macht of bodemrijkdommen of (grens)gebieden krijgt hierdoor een heilig karakter en het eigen gelijk wordt onaantastbaar. Bijna de helft van de recente gewelddadige conflicten met meer dan duizend doden heeft een religieuze dimensie. De (burger)oorlogen doen zich steeds voor op de breuklijnen tussen gebieden waar een godsdienst overheerst.

Het hindoeïstische India en het islamitische Pakistan staan elkaar met atoomwapens naar het leven. Miljoenen moslims worden in Indiase deelstaten voortdurend gediscrimineerd. Hindoe-nationalisten hebben onder hen een massa slachting aangericht, omdat de islam niet past in de nationale eenheid (Gujarat, 2002). Moslims richten slachtingen aan in Bombay. Het joodse Israël verkeert sinds zijn stichting op voet van oorlog met zijn islamitische buren. Een oplossing van het joods-Palestijns conflict is tot nu toe uitgebleven, omdat aan beide kanten vanwege historisch-religieuze redenen Jeruzalem en de Jordaanoever worden opgeëist. In Soedan heeft de langdurige strijd tussen het islamitische noorden en het christelijk-animistische zuiden inmiddels vele honderdduizenden slachtoffers geëist.

Uit politicologisch onderzoek blijkt onmiskenbaar dat moslims onevenredig vaak op het strijdtoneel worden aangetroffen. Vrijwel overal leven aanhangers van de islam in onmin met hun 'ongelovige' buren. Sinds de jaren '90 hebben zich gewelddadigheden tussen moslims en niet-moslims voorgedaan in Bosnië, Kosovo, Macedonië, Tsjetsjenië, Azerbeidzjan, Tajikistan, Kashmir, India, de Filipijnen, Indonesië, het Midden-Oosten, Soedan, Nigeria en Irak. Ook zijn moslims onder elkaar menigmaal slaags geraakt (Golfoorlogen, Ethiopië-Eritrea, Somalië, Turkije-Koerden). Bij de meeste grote terroristische acties van de laatste decennia waren aanhangers van de islam betrokken. Het beruchte terreurnetwerk van Bin Laden heeft vertakkingen over veertig landen.

De vraag is waarom moslims zoveel vaker botsen met mensen van andere religies dan deze laatsten met elkaar. Volgens sommige geleerden is de islam vreedzaam en tolerant en zijn juist christenen meer geneigd tot het zwaard, getuige de kruistochten. De recente radicalisering is te wijten aan fanatici die de Koran verkeerd interpreteren. Anderen wijzen er op dat Mohammed niet voor niets gold als een bekwaam militair, een kwalificatie die noch Christus noch Boeddha ooit ten deel is gevallen. Ongelovigen zouden met het zwaard bestreden mogen worden en de geschiedenis van talloze veroveringen bewijst dat deze oproep niet aan dovemansoren was gericht. Bovendien wordt elke scheiding tussen religie en staat afgewezen. De islam is een absoluut geloof, dat zich niet laat plooien om niet-moslims tegemoet te komen. Dit is van bijzonder belang omdat de islam als snelst groeiende religie voortdurend stuit op (machtsposities van) andere gevestigde godsdiensten.

Religieus extremisme of fundamentalisme is geen exclusief islamitisch verschijnsel. We kennen de orthodoxe joden in Israël, hindoe-extremisten in India en niet te vergeten de neoconservatieve, 'herboren' christenen in de VS. Hun religieuze leiders hebben recentelijk een stroom moslimvijandige boeken laten verschijnen. Dominee Franklin Graham, die Bush als president heeft ingezworen, noemt de islam 'een kwaadaardige en verdorven godsdienst'.

Al deze radicale gelovigen hebben gemeen dat ze niet geloven, maar zeker weten en de wereld verdelen in goed en kwaad. Overtuigd van het eigen goddelijke gelijk zijn zij even fanatiek als intolerant. Individuele religieuze beleving is niet genoeg: alleen het ware geloof kan de maatschappij behoeden voor de ondergang.

Dat extremisme in verschillende religies tegelijkertijd tot bloei kan komen is vooral te verklaren uit de mondialisering. Satelliettelevisie, internet, goedkoop transport en migratie leiden weliswaar tot een ongekende intensivering van de contacten, maar niet onmiddellijk tot meer begrip. Integendeel, de kennismaking roept veelal gevoelens van bedreiging van de eigen identiteit op. Waarden, normen en tradities die zich in betrekkelijk isolement hadden ontwikkeld komen plotseling met elkaar in aanraking. Door het schokeffect van de confrontatie valt men terug op de wortels van het eigen geloof, alsof de tijd heeft stilgestaan.

De 11 september gruwelijkheden vormen, althans voor het Westen, de meest alarmerende illustratie van wat door Samuel Huntington de botsing der beschavingen wordt genoemd. Het gewelddadige moslimradicalisme lijkt vooral het gevolg van de schrijnende kloof tussen de rijkdom van het geloof en de armoedige dagelijkse werkelijkheid in veel islamitische staten. Slecht bestuur, corruptie, onvrijheid en de zeer ongelijke verdeling van de welvaart leggen een stevige basis voor ongenoegen. Daarbij komt een enorme bevolkingsexplosie waardoor hele generaties jongeren met opleiding toch zonder werk en perspectief blijven. De ontevredenen zoeken houvast in hun identiteit en cultiveren deze door zich af te zetten tegen het 'ongelovige', decadente Westen.

Het fundamentalisme houdt vast of wil terug naar de aloude interpretatie van de Koran. Wrede en vrouwonvriendelijke varianten van islamitische wetgeving worden behalve in Saudi-Arabië en Iran nu ook toegepast in Soedan, Somalië en deelstaten van Nigeria en Pakistan. Fundamentalistische stromingen hebben zonder twijfel de wind in de zeilen in delen van Afrika, Azië en de Kaukasus. Niet alleen gematigde, ook radicale islamitische organisaties verrichten op grote schaal essentiële taken waarin staten tekortschieten, zoals gezondheidszorg en vooral ook onderwijs. Met geld uit oliestaten worden bijvoorbeeld Pakistan en Indonesië ruimschoots voorzien van 'Madrasas', gratis internaten, waar de islamitische leer het hoofdvak is.

Godsdiensten kunnen zeker een vreedzame uitwerking hebben op mensen, zolang ze niet botsen of politiek worden misbruikt. De instabiliteit in de wereld van na de Koude Oorlog heeft echter een zeer gevaarlijke religieuze dimensie. Veel politieke problemen krijgen hierdoor een 'emoties mobiliserend' en compromisloos karakter. De verspreiding van fanatisme in combinatie met massavernietigingswapens is hoogst alarmerend. De grote wereldreligies nemen een autistische houding tegenover elkaar aan. Ze dulden elkaar op afstand, maar worden vijandig in elkaars nabijheid. Pogingen tot wederzijds begrip of zoeken naar gemeenschappelijke noemers ontbreken nagenoeg geheel. In staten waar één godsdienst overheerst worden andere religies doorgaans ernstig gediscrimineerd en in onderwijs en massamedia zwartgemaakt.

De VS hebben meer oog voor de enorme gevaren van religieus fanatisme, totalitaire regimes en terrorisme dan Europa. Bush concentreert zich echter op de directe aantasting van de eigen veiligheids- en oliebelangen, vanuit een positie van militaire dominantie en sterk geïnspireerd door een protestants-christelijke levensbeschouwing. Geobsedeerd door de aanval op de Twin Towers is hij erop uit het terrorisme uit te roeien en verderfelijke regimes omver te werpen. Zo zijn de Taliban en Saddam Hussein hardhandig van het toneel verwijderd.

De EU ziet weinig acuut gevaar en legt zich toe op lange termijn doelstellingen, zoals armoedevermindering, corruptiebestrijding en goed lokaal bestuur. In Brussel wordt minder snel aan militaire oplossingen gedacht, natuurlijk ook vanwege het beperkte eigen vermogen om deze door te voeren. Om deze reden roept Europa in de Arabische wereld, Afrika en Zuidoost-Azië niet zulke anti-gevoelens op als de VS. In de EU bestaat zelfs een taboe op de onderwerpen strijd tussen godsdiensten en religieus extremisme. Prodi heeft hier als Commissievoorzitter voorzichtig aandacht voor gevraagd, maar kreeg van de lidstaten nul op het rekest. De reden hiervan ligt in de Europese angst blootgesteld te worden aan dezelfde vijandigheid als de VS.

Westerse bemoeienis om tolerantie en democratie te bevorderen wordt bepaald niet overal in dank afgenomen. De uiterst explosieve ontwikkelingen op hun beloop laten is echter nog veel gevaarlijker. De Amerikanen denken met harde hand hun waarden en instituties aan de wereld op te kunnen leggen. De Europeanen menen met zachte hand, door hulp en overredingskracht, het tij te kunnen keren. Het nettoresultaat is meer burgeroorlogen, meer terrorisme. Derhalve wordt het hoog tijd voor een aanpak, waarbij Europa en Amerika elkaar complementeren en corrigeren. Een vreedzame benadering (EU) is dringend gewenst, maar met een stok achter de deur (VS) in geval van nood. De EU moet daartoe een eigen strategie ontwikkelen.

De strikte scheiding van godsdiensten op wereldschaal vindt haar gevaarlijke weerspiegeling in onze eigen zogenoemde multiculturele samenleving. Als de vijandigheid van elders overslaat op de religieuze minderheden hier, zijn de rapen gaar. Dat risico bestaat omdat ons model van een harmonieuze multiculturele samenleving in de praktijk niet functioneert. De aanzienlijke islamitische minderheid leeft grotendeels in eigen culturele enclaves. We sturen spionnen naar moskeeën en moslimscholen, alsof het vijandelijke mogendheden betreft, om vast te stellen of de uitgedragen boodschap al dan niet bedreigend is voor onze maatschappij. Op grote schaal worden jonge meisjes verplicht met een neef uit Marokko of Turkije te trouwen om te voorkomen dat ze met een Nederlandse jongen aan de haal gaan. Slechts langzaam dringt door dat de positie van vrouwen in de enclaves haaks staat op wat wij allang als vanzelfsprekend ervaren.

De obstakels voor integratie liggen veeleer in verschillen van religie en culturele gewoontes dan in ras of huidskleur. Het politieke bewustzijn onder moslims richt zich bovendien vooral op ontwikkelingen buiten Europa. Het Israëlisch optreden tegen de Palestijnen heeft in Frankrijk tot een golf van antisemitisme geleid onder de Noord-Afrikaanse allochtonen. President Chirac's verzet tegen de Amerikaanse inval in Irak heeft hem ongekend populair gemaakt bij zijn islamitische onderdanen.

Er ligt een religieus-culturele tijdbom onder de Nederlandse samenleving die bij ongewijzigd beleid tot ontploffing kan komen. De verhoudingen zijn zich drastisch aan het wijzigen. De maatschappelijk geïsoleerde moslimgemeenschap groeit veel sneller dan de autochtone bevolking. Het huidige CDA/VVD/D66 kabinet zou ontmanteling van de explosieven tot hoofddoelstelling van beleid moeten maken.

Het is van het grootste belang dat het isolement van religieuze gemeenschappen wordt doorbroken, op wereldschaal maar ook in Nederland. De explosiviteit van de huidige ontwikkelingen wordt nog steeds zwaar onderschat. Niets doen is geen optie meer. Het is aan de EU om belangrijke initiatieven te nemen. Er is een lange weg te gaan. Kerken, moskeeën en tempels moeten uiteindelijk overal naast elkaar gebouwd kunnen worden.

Meer over