Atlas voor een reis door de tijd

Voor atlassen lijkt amper nog een markt te zijn. De Bosatlas, met een verleden dat teruggaat tot 1877, blijft het tegendeel bewijzen. Dinsdag verschijnt de nieuwste editie over de geschiedenis van Nederland.

Nederland is een land van, cartografen, atlassen en atlaslezers. Dat is al eeuwen zo. In de Gouden Eeuw werden nergens ter wereld zulke mooie atlassen gemaakt als hier, met de Atlas Major van Johannes Blaeu, uit 1662, als wereldberoemd hoogtepunt. De Atlas Major, in negen delen, kostte in eenvoudige uitvoering 250 gulden, een modaal jaarsalaris. Hij toonde de welvarende burgers van de Republiek de toenmalige wereld en vond zijn weg naar koningshuizen en bibliotheken.

Dinsdag neemt kroonprins Willem-Alexander in Groningen de nieuwste loot aan de rijkgevulde stamboom van atlassen in ontvangst, De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland. In veertien hoofdstukken, van Prehistorie tot en met de Hedendaagse geschiedenis, wordt een portret van Nederland geschetst - of van het gebied dat later Nederland zou gaan heten. Aan de hand van ongeveer 250 essentiële verhalen, verwoord in zo'n 1.500 kaarten met bijschriften: het is een verhalenboek.

De atlas is uniek in de wereld; nog niet eerder werd de historie van een land zo uitputtend op cartografische wijze weergegeven. De geschiedenis wordt chronologisch behandeld. Elk hoofdstuk begint met een tijdlijn, waarin de belangrijkste gebeurtenissen uit de betreffende periode staan vermeld. 'Je kunt een man als Thorbecke moeilijk in een kaart vangen', zegt uitgever Peter Vroege, 'maar hij moet natuurlijk wel in de atlas staan.' Daarna volgen de verhalen, politiek-staatkundige, sociaal-economische, culturele en religieuze, die van de ontwikkeling van het landschap.

Thematische atlassen

Het lijkt, met Google Earth op elke laptop, iPad en smartphone, een achterhaald concept, de papieren atlas. Peter Vroege vindt dat onzin, en het succes van zijn atlassen geeft hem gelijk. Van de Bosatlas van Nederland gingen er 70 duizend sinds 2007 over de toonbank, van de Bosatlas van Friesland werden er 16 duizend verkocht. Ook thematische atlassen over het water in Nederland, het ondergrondse Nederland en het klimaat lopen voortreffelijk.

Vroege: 'De ouderwetse opzoekatlas verdwijnt. Die functie wordt overgenomen door Google.' De thematische atlassen hebben toekomst: 'Ze zorgen voor orde in de overkill aan informatie op internet. De canonhype is een daar ook een antwoord op.' Wie door de bomen het bos nog wel zien, moet volgens Vroege terug naar het bedrukte papier, en de voorselectie en ordening van informatie door historici en specialisten op deelgebieden.

Een loodzwaar boek, gedrukt op mooi papier, verpakt in een luxe cassette: Vroege: 'Het is een emotieproduct. Het heeft een meerwaarde die internet niet kan bieden.' Voorwaarde was, dat het een atlas moest blijven, en geen geschreven boek met plaatjes mocht worden. De bijschriften nemen maximaal twintig procent van de ruimte in beslag.

Peter Vroege is van huis uit Neerlandicus. 'Dat lijkt vreemd, maar is het niet. De kaart is een bijzondere vorm van communicatie.' Zes cartografen van Noordhoff werkten samen met een grote groep externe deskundigen twee jaar fulltime aan de atlas.

Alleen de essentie

Toen Pieter Roelof Bos, aardrijkskundeleraar aan de rijks-hbs in de stad Groningen in 1877 zijn eerste atlas had gemaakt voor de firma Wolters, zette hij een motto van de Duitse natuurvorser en ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt voorin: 'Nur leer scheinende Karten prägen sich dem Gedächtnisse ein.' Von Humboldt bedoelde dat je op kaarten alleen de essentie moest opnemen. Alleen dingen die de leerling écht moest leren.

Zo stond er in de eerste Bosatlas, die toen overigens nog niet zo heette, een thematisch kaartje waarop je de vindplaatsen van steenkool in Groot-Brittannië en Ierland kon zien en verder niks.

De opkomst van de hbs zorgde voor een vloed aan atlassen voor het onderwijs, en die van Bos behoorde aanvankelijk tot de slechtste. Maar rond 1890 bleek de aanpak van de 'lege kaarten' winnend: Wolters' Schoolatlas der Geheele Aarde werd marktleider, een positie die in de eeuw daarna praktisch tot een monopolie zou uitgroeien.

Nederlandse kinderen leren de wereld kennen aan de hand van de Bosatlas - inmiddels toe aan de 53ste druk. De Bosatlas, sinds 1968, is inmiddels een eigennaam, net als de Van Dale, waarin hij overigens ook als lemma is opgenomen.

In De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland wordt Humbolds motto eer aangedaan. Elke kaart vertelt zijn unieke verhaal: van de veldtochten van Caesar in de Lage Landen, tot het Rampjaar 1672 en het percentage dienstboden in 1909. Van de Japanse interneringskampen in Nederlands Indië en de details van de Slag bij Heiligerlee, tot de grote demonstraties en protestacties van onze tijd, de contouren van een Waterlinie tegen de Russen uit de jaren vijftig, de West-Friese guerilla en cartografische weergave van de ontkerkelijking. De lijst is lang en vertelt het verhaal van de historie op een wijze zoals het nog niet eerder werd verteld, in grote lijnen, maar ook in een bijna oneindige vloed van schitterende details, als een feestje voor oog en geest. De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland wijst de lezer de weg voor een reis door de tijd.

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland. 576 pagina's. Prijs: tot en met 31 december 2011 99,95, daarna 119,95 euro.

undefined

Meer over