Assepoester met ambitie

Assepoester van het Nationale Ballet krijgt na 25 jaar nieuwe schoentjes en gaat als Cinderella verder. Een megaoperatie die voor elke afdeling grote gevolgen heeft. Van de dansstudio tot het kantoor: hoe moderniseer je een klassieker?

DOOR MIRJAM VAN DER LINDEN

Het sprookje dat sinds 1987 op het repertoire van Het Nationale Ballet staat, en uitgroeide tot een publiekslieveling, wordt herzien. Tot in 2004 danste het ballet de choreografie van sir Frederick Ashton uit 1948 - van 1998 tot 2004 zelfs jaarlijks. Toen vond directeur Ted Brandsen het tijd voor een rustpauze en een heroverweging. Drie jaar geleden besloot hij dat het tijd was voor een nieuwe Assepoester. Hij nodigde Christopher Wheeldon (39) uit de choreografie te maken, nog altijd op de muziek van Sergei Prokofjev en gebaseerd op de vertelling van de gebroeders Grimm.

Avondvullende balletklassiekers als Het Zwanenmeer en The Sleeping Beauty horen bij een gezelschap als Het Nationale Ballet. Elk seizoen staat er minstens een op het programma, om gedurende een paar weken avond aan avond te worden opgevoerd. Ze zijn kostbaar, deze groots opgezette sprookjes met een stoet aan decors en kostuums. En dus worden ze weleens vernieuwd, maar niet te vaak. Sinds de oprichting in de jaren zestig heeft Het Nationale Ballet van 'slechts' een stuk of acht klassiekers eigen versies uitgebracht, waaronder de Notenkraker en de Muizenkoning. Ook de nieuwe Cinderella moet het zeker een jaar of twintig kunnen volhouden.

Ted Brandsen vond Wheeldon - momenteel een van de meest gevraagde choreografen - om meerdere redenen dé man voor die taak. 'Chris is goed in het maken van verhalende balletten, dat is een vereiste. Hij heeft ook een eigen, zeer gevarieerd bewegingsvocabulaire dat de klassieke dans een stap verder trekt; dat is voor mijn gezelschap interessant. Zijn bewegingen zijn veel vloeiender en virtuozer dan bij Ashton, maar tegelijkertijd is het nog steeds heel klassiek wat hij doet. Kijk maar naar al die spitzen, pirouettes en lifts.'

Om Cinderella mogelijk te maken, is Het Nationale Ballet een coproductie aangegaan met het San Francisco Ballet, waar Wheeldon veel werkt. Vanaf mei wordt hetzelfde ballet dan ook in dezelfde decors en kostuums gedanst door dansers aan de andere kant van de oceaan. Ook de kosten zijn gedeeld: elk gezelschap investeert 1 miljoen euro. Met beide gezelschappen heeft Wheeldon scènes gerepeteerd, die vervolgens via video ook door het andere balletgezelschap werden ingestudeerd. De hoofdrollen zijn 'gezet' op Anna Tsygankova en Matthew Golding van Het Nationale Ballet en ook de vervaardiging van de decors en kostuums is aan Nederland. Wheeldon werkt met ontwerper Julian Crouch, die onder meer de Broadwaymusical The Addams Family aankleedde.

Keihard wordt er gewerkt om de première van donderdag te halen. Een nieuwe Assepoester is geen sinecure. Welke consequenties heeft het besluit een nieuwe klassieker te brengen op de verschillende geledingen binnen Het Nationale Ballet?

DE DANSSTUDIO

Anna Tsygankova ziet nog wit van de inspanning. Zojuist heeft ze Cinderella gedanst met haar prins, Matthew Golding. In de grote studio van Het Muziektheater, keer op keer dezelfde variatie. Zijn grip moet goed zijn om haar lift mooi en veilig te maken. Voor een ballerina pur sang, die tot de top behoort en een veelgevraagde soliste op internationale gala's is, is de hergeboorte van een balletklassieker opwindend. 'Ik wil me blijven ontwikkelen, zo'n nieuwe versie daagt uit.'

Cinderella is een complex ballet, zegt Tsygankova. 'Je moet enorm gedetailleerd werken - zelfs de beweging van een vinger telt. Veel poses zoeken de rand van de balans op.' Maar de uitdaging ligt behalve in de virtuositeit, in de energie van de choreografie.'Die stroomt door, is permanent hoog. Cinderella vloeit. Chris' taal is klassiek te noemen door zijn heldere lijnen, wat wij dansers puur en 'schoon' noemen. Je herkent daarin zijn achtergrond bij het Engelse Royal Ballet. Tegelijkertijd is hij veel moderner: het stijlvolle, het beheerste, krijgt een zwiep. Precisie en vrijheid zijn hier verbazingwekkend complementair. Chris tilt mij op met zijn muzikaliteit.'

De vorige Assepoester bij Het Nationale Ballet heeft de Russin nooit gedanst, maar het ballet behoort natuurlijk tot haar repertoirekennis. Waar het meisje vroeger moest worden gered uit de klauwen van twee lelijke stiefzusters in travestie - typische humor uit de Engelse pantomimetraditie - weet ze in de choreografie van Christopher Wheeldon aardig goed wat ze wil. Tsygankova: 'Deze Cinderella is minder sprookjesachtig. Het verhaal heeft psychologische diepgang, Chris zoekt naar waarachtigheid. De twee stiefzusters zijn geen karikaturen meer, één van hen is zelfs best aardig. Cinderella is meer dan een arm, zielig, misbruikt, gehoorzaam meisje. Ze is veeleisend en ambitieus, maar weet ook dat ze vrede moet hebben met het leven. In haar herken ik wel iets van mezelf.'

Tsygankova en Golding hebben in augustus twee weken in San Francisco met Wheeldon gewerkt. Daarna hebben ze in Nederland op eigen houtje verder gerepeteerd, twee maanden lang, tussen alle andere voorstellingen en repetities door. Thuis kijkt Tsygankova elke avond naar de opnamen van die dag en neemt haar rol in gedachten door. Dit mentale visualiseren helpt haar om het stuk in haar lichaam geprent te krijgen. 'Waar ben ik op dat moment, waar is mijn gewicht, waar is mijn partner?'

HET KOSTUUMATELIER

Het kostuumatelier van Het Nationale Ballet is klein. Bijna 95 procent van de kostuums voor een grootse productie als Cinderella wordt buitens-huis gemaakt. Buiten Nederland zelfs, in negen verschillende ateliers. Niet in lagelonenlanden, maar in Europa en de Verenigde Staten. 'Meestercoupeurs zijn hier nauwelijks te vinden', stelt Oliver Haller, hoofd van het atelier, droogjes. 'Met Google kom je een eind. Zeker landen met een filmindustrie hebben veel op het gebied van materiaalsoorten en special effects.'

Voor Haller is kwaliteit alles. Kwaliteit in de zin van ambachtelijkheid, duurzaamheid en draagbaarheid. 'Je kunt zo'n militaire decoratie wel schilderen, maar dan denkt het publiek: 'Wat is dát?' De kostuums van Cinderella moeten geloofwaardig zijn. En lekker dansen: waar een jasje uit The Sleeping Beauty (uit 1981) door het katoenen binnenwerk nog 6 kilo weegt, is een jasje uit Cinderella dankzij sportmaterialen superlichtgewicht. Bovendien moet dit ballet weer minstens twintig jaar mee. Degelijk gemaakte kostuums van degelijke materialen zijn dan geen overbodige luxe. Onze kostuums voor Romeo & Julia zijn al 45 jaar oud.'

Crouch' stijl is pure phantasy, met vleugjes Victoriaanse tijd en Alexander McQueen. Haller: 'Sommige ontwerpers bepalen elke paillette, Julian maakte sfeerschetsen, geen technische tekeningen. Dat liet ons veel vrijheid voor eigen interpretaties en oplossingen, geweldig!' De assistent kostuumproductie, Jolanda Klompstra, vertelt hoe ze de echte fazantenveren waarmee Crouch een rok had bedacht, cirkelvormig op stof heeft laten inscannen. In januari 2012 troffen ze Crouch voor het eerst, in een fabriek in Augsburg, waar ze 80 procent van de stoffen uitzochten.

Per uitvoering passeren 65 dansers, 14 figuranten en 200 kostuums de revue. Maar het aantal kostuums ligt op 320, doordat er meerdere casts zijn en niet iedereen zijn kostuum met een dubbelganger kan of hoeft te delen. In San Francisco hebben ze straks drie maanden de tijd om de boel te vernaaien. Gelukkig zijn er flexibele oplossingen bedacht: met vetersluitingen en hakenband achter overrokken kun je breedtes en lengtes aardig passend maken.

HET KANTOOR

'Dit gaat uitverkopen.' Richard Heideman, manager press & special events, aarzelt niet. 'Danspubliek beslist altijd laat, maar we zitten nu op 250 reserveringen per dag en volgens de statistieken gaan we die 26 duizend stoelen dus halen. Het Nationale Ballet had vorig jaar een zaalbezetting van 88 procent. Musicals halen dat tegenwoordig niet meer.' Ook aangeschoven in het kantoor zijn directeur Ted Brandsen en zakelijk leider Janine Dijkmeijer. Kan het in deze tijd nog wel, een ballet van 2 miljoen euro?

'Ik vind het geen vraag', stelt Brandsen. 'Onze klassiekers spelen decennialang. Denk je dat zoiets bij opera of musical voorkomt? We moeten blijven produceren. Het houdt je actueel - hoe zien we zo'n sprookje nu? - maar bepaalt ook je marktwaarde: wij zijn straks degenen met een nieuwe Cinderella in huis.' Dijkmeijer: 'Het is een volwaardige coproductie, het Nationale Ballet is er dus maar mooi in geslaagd om 1 miljoen euro naar Nederland te brengen. Bovendien: bij zestien uitverkochte voorstellingen is de omzet 1.034.000 euro en zijn de productiekosten dus gedekt.'

De grootste kluif voor de afdeling was het eigendomsrecht. Wat is van wie bij een coproductie? Vooral de opvoeringsrechten zijn delicaat. Uiteindelijk is besloten dat Europa en Azië voor Het Nationale Ballet zijn, San Francisco Ballet neemt Noord- en Zuid-Amerika. Beide gezelschappen mogen op hun markten een dvd uitbrengen en in bioscopen vertonen.

In de 'terugverdienstrategie' staan de inkomsten uit kaartverkoop op nummer één - na de doorverkoop van Cinderella aan buitenlandse gezelschappen en bioscoopvertoningen.

Heidemans taak begon een jaar geleden met de abonnementencampagne. In juni ging de losse kaartverkoop van start, maar het echte offensief begon pas na de zomer. Naast het traditionele drukwerk (met dit keer aankondigingen in 450 abri's op stations) maakt de publiciteit intensief gebruik van sociale media. Foto's, making-of-filmpjes en het schoentje van Cinderella dat overal ter wereld opduikt, worden lustig geliked en geretweet. Heidemans grootste kick: 'Zevenhonderd man nationale en internationale pers te vriend houden, terwijl ik niet voor iedereen een premièrekaartje heb.'

HET DECORCENTRUM

In een gigantische loods in Amsterdam Zuidoost loop je van ijzerhal naar houthal naar verfhal met eigen mengerij. Hoe verder de fabriek in, hoe meer theater. In dit grootste decorcentrum van Nederland worden de toneelbeelden voor De Nederlandse Opera en Het Nationale Ballet gemaakt. Terwijl de ploeg - op volle sterkte 38 m/v - aan de koffie zit, vertellen productievoorbereider Puck Rudolph en hoofd timmerafdeling Paul Horn over Cinderella.

Het ballet heeft drie akten en speelt zich af rond een graf, in een keuken en in een paleis. De stijl moest volgens de aanwijzingen van ontwerper Julian Crouch 'feeëriek' worden. Rudolph: 'Alles is luchtiger en minder stereotiep dan bij Ashton. Geen pompoenkoets meer, maar rollende wielen en videoprojecties. De monumentale trappen en balustrades van het paleis hebben plaatsgemaakt voor rijdende poorten en doorkijkjes naar buiten.'

Een jaar geleden kwam Crouch met zijn maquette. Schaal 1:50 in plaats van de gebruikelijke 1:25. Niet fout, maar het formaat dwingt te weinig om over detaillering na te denken. Zo had Crouch nauwelijks reliëf aangebracht. Vervolgens is er een plastic proefbouw gemaakt, een op een. 'Crouch wist niet wat hem overkwam, zoiets werkt heel verhelderend', lacht Rudolph. Daarna is hij nog drie keer langs geweest. Het bouwen begon in augustus, er zitten zesduizend arbeidsuren in. Het beprinten van twee balletvloeren en vier gaasdoeken werd uitbesteed, Crouch levert de videobeelden.

Een dansdecor vereist bewegingsruimte (ook in de coulissen), goede zichtlijnen en een speciale verende vloer waarin niet is gespijkerd. Cinderella is bouwtechnisch niet zo complex, maar grossiert wel in opendoekchangementen en dat is moeilijk.

Rudolph: 'Omdat het publiek de decorwisselingen ziet, moeten ze meteen goed gaan. Het is een leuke klus: ouderwets handwerk, met veel geknutsel en gehijs van tracks. Het is echt decor, je mag zien dat het nep, dat het theater is: in onze handgemaakte schilderijlijsten projecteert Crouch knipogende gezichten en groeiende neuzen.' Blikvanger is een boom van rubber, purschuim en verf. Dit symbool voor Cinderella's overleden moeder wordt gaandeweg groter. Cinderella kan erin verdwijnen.

'Ook leuk om te maken: kroonluchters van slechts 15 centimeter diep. Alleen zo kunnen er vijftig tegelijk hangen. Maar Horns huzarenstukje is onzichtbaar: kleine luchtdolly's, mechanieken met lucht die objecten 3 centimeter van de grond kunnen tillen. 'Zo kunnen dansers pilaren verrijden en stilzetten zonder aan hendeltjes te hoeven trekken.' Hij glundert.

Cinderella door Het Nationale Ballet. Première 13/12. Op 1/1/13 wordt Cinderella om 14.00 uur op Nederland 2 uitgezonden. nationaleballet.nl

PAARDENMASKERS

Op het platteland van Wales breien vrouwen de maliënkolders die straks, gedoopt in kunsthars met pigment, net echt lijken. Weense dames doen twee maanden over het maken van de militaire decoraties en de mevrouw in München die de bloemen op Cinderella's bruidsjurk borduurt, werkt ook voor modeontwerper John Galliano. De harnassen van kydex (een licht plastic voor vliegtuigstoelen) en de spitzen van goudkleurige lurex (tegenwoordig vinden dansers beschilderde spitzen te hard) komen van gespecialiseerde bedrijven in New York. De paardenmaskers van zeegras heeft Julian Crouch, de kostuum- en decorontwerper, zelf vervaardigd.

15 DUIZEND NIETJES

Naast grote hoeveelheden staal en aluminium is er 750 vierkante meter multiplex en triplex verzaagd en zijn er 2.500 meter latjes, 15 duizend nietjes, 15 duizend schroeven, 100 liter lijm, 2.300 liter verf en 1.500 vierkante meter katoen gebruikt.

undefined

Meer over