postuumarnold heertje (1934-2020)

Arnold Heertje (86) laveerde tussen wetenschap en publiek debat

De vermaarde econoom Arnold Heertje is op 86-jarige leeftijd overleden. Hij liet ontelbare middelbare scholieren kennismaken met de macro-economie en verwierf faam met zijn gepeperde bijdragen aan het maatschappelijk debat.

Arnold Heertje in 2009.Beeld Joost van den Broek/ de Volkskrant

De lange academische carrière van Arnold Heertje kreeg meteen vaart in de jaren zestig. Al op 30-jarige leeftijd werd de in een Joods gezin opgegroeide econoom en publicist benoemd tot hoogleraar staathuishoudkunde aan de Universiteit van Amsterdam, de plek waar hij na zijn onderduikjaren in de Tweede Oorlog was gaan studeren en waar hij tot zijn emeritaat in 1999 bleef werken.

In een interview met de Volkskrant merkte hij daarover op: ‘Als iemand om mijn biografie vraagt, zeg ik altijd heel kort: ‘Ik ben student aan de Universiteit van Amsterdam sinds de zomer van 1951.’ Punt. Met andere woorden: ik zie mezelf als een permanente student, in die zin dat je voortdurend kennis opneemt, bijhoudt en nieuwsgierig blijft.’

Heertje durfde als econoom nieuwe wegen in te slaan. Zo maakte hij als een van de eersten gebruik van de speltheorie en zag hij al snel in dat machtige, technologische monopolies konden ontstaan als de overheid zich afzijdig zou houden bij nieuwe digitale ontwikkelingen. Ook keerde de hoogleraar zich tegen de eenzijdige fixatie op economische groei. Er moest volgens hem meer rekening gehouden worden met geluk, leefomgeving en natuur.  

In de jaren zeventig en tachtig was Heertje de best gelezen econoom van Nederland. Zijn standaardwerk, De kern van de economie, had in die decennia een marktaandeel van 85 procent op havo en vwo. Volgens Heertje zelf werden er ongeveer een miljoen exemplaren van verkocht. Tot leedwezen van de hoogleraar verslapte later de aandacht voor macro-economie en kwam de nadruk te liggen op marktwerking en micro-economie.

De kern van de economie.Beeld Walburgpers

Pas toen in 2008 de grote recessie toesloeg, kwam er een opleving voor zijn vakgebied. In 2015 verzorgde Heertje op 81-jarige leeftijd nog een heruitgave van zijn lesboeken.  ‘Ik voorzie in een lacune’, zei hij daar toen zelf over. ‘Ik heb alles geactualiseerd en verbeterd. Elke zin is door de molen gegaan.’

Heertje was ook een van de eerste wetenschappers die met gepeperde meningen de status van BN’er verwierf. Zijn vele televisieoptredens brachten hem faam en soms spot. ‘Heer Heertje gebeld’, grapten Van Kooten en De Bie in die tijd. ‘En nam die aan?’ ‘Heer Heertje neemt alles aan.’

Zelf keek de econoom, die zich weleens ‘showprofessor’ noemde, met gemengde gevoelens terug op al die publieke optredens. ‘Ik ben eigenlijk bijna letterlijk verleid door allerlei maatschappelijke debatten. Soms denk ik nog wel dat ik wetenschappelijk actiever had kunnen zijn als ik me niet had laten verleiden.’

Toch bleef Heertje zich tot op late leeftijd mengen in allerlei discussies. Hij schreef columns voor NRC Handelsblad, Het Parool en RTL Z. Een deel van die columns is verzameld in zijn boek De vierkante waarheid. In de Volkskrant publiceerde hij geregeld scherpe opiniestukken, niet zelden met zijn eigen PvdA als slachtoffer. ‘Domheid en arrogantie hebben de Partij van de Arbeid genekt’, luidde een kenmerkende kop boven een van zijn stukken

Zelfspot en humor had Heertje ook. Zo publiceerde de econoom in de jaren zeventig onder het pseudoniem Henk Bontebal stukken waarin hij zichzelf op de hak nam. ‘Arnold Heertje stelt helemaal niets voor’, schreef hij dan. 

Veel bekende economen lieten zich zondag lovend uit over Heertje. Hoogleraar monetaire economie Lex Hoogduin noemt hem ‘een van de beste Nederlandse economen van de afgelopen eeuw’. Hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs meent dat Heertje ‘van grote betekenis voor de naoorlogse economiebeoefening en het economisch onderwijs in Nederland’ is geweest. ‘Heertje was een moeilijke man, maar een fenomenale econoom’, aldus hoogleraar ondernemingsfinanciering en financiële markten Arnoud Boot. ‘Heel vaak had hij gelijk en hij heeft mijn denken nadrukkelijk gevormd. Hij werd niet verblind door de waan van de dag.’

Arnold Heertje was getrouwd en had drie zoons, onder wie de bekende cabaretier Raoul Heertje. 

Meer over