Antarctica is verder dan de ruimte

Voor de tweede maal in korte tijd moet op de Zuidpool alles op alles worden gezet om een doodzieke overwinteraar te redden....

IN HET zuidpoolgebied is de afgelopen week een complexe operatie in gang gezet om een ernstig zieke Amerikaanse arts van een onderzoeksbasis op te halen. De dokter, Ronald Shemenski, kreeg ongeveer twee weken geleden last van een galsteen. In het verlengde daarvan liep hij een ontstoken alvleesklier op.

Twee kleine vliegtuigjes, overgevlogen vanuit Canada, zijn onderweg naar de zuidpool om de zieke arts op te halen. Eind 1999 moest ook al een Amerikaanse arts om medische redenen van het geïsoleerde continent worden opgehaald.

Op de Zuidpool verblijven tientallen onderzoekers, verspreid over enkele onderzoeksbases. Een van de grootste is het Amundsen-Scott-station. Daar overwinteren nu zo'n vijftig mensen, onder wie een tiental wetenschappelijke onderzoekers uit verschillende landen, zoals de VS en Engeland. De basis ligt in de buurt van het magnetische zuiden, op een ijsplateau.

In de winter, van eind februari tot begin oktober is het er extreem koud. De temperatuur kan er dan dalen tot meer dan zestig graden Celsius onder nul. Bovendien is het er de meeste tijd van de dag pikkedonker. In de winter landen er daarom geen vliegtuigen, de risico's zijn te groot. De overwinteraars doen het met voorraden.

In de eerste week van april kreeg Shemenski, de verantwoordelijke arts op de basis Amundsen-Scott, last van een galsteen. Er is vervolgens een echo genomen van de buikholte en er zijn bloedanalyses uitgevoerd. Op basis van die bevindingen is besloten de arts op te halen.

De arts is op dit moment weliswaar aan de beterende hand, maar de kans op herhaling is veel te groot, vindt de Amerikaanse National Science Foundation (NSF), hoofdfinancier van het Amerikaanse Antarctica-onderzoek en van het onderzoeksstation op de Zuidpool. 'De galsteen is weg en de ontsteking neemt dankzij een antibioticakuur af', aldus de NSF in een persverklaring.

Als er zich opnieuw een galsteen openbaart, is hoogstwaarschijnlijk een operatieve ingreep nodig. Bovendien kunnen zich risicovolle complicaties voordoen. Er is voor noodgevallen een operatiekamer op de onderzoeksbasis ingericht. Die is echter niet geschikt voor ingewikkelde operaties.

In eerste instantie was het idee de grote Hercules-vliegtuigen te sturen die normaal gesproken ook worden gebruikt voor het transport naar Antarctica. Deze viermotorige vliegtuigen hebben sneeuwski's waarmee ze op de ijsvlakte kunnen landen. Eind vorige week zijn er vanaf een vliegveld bij New York drie op weg gestuurd. Ze zijn echter halverwege de reis teruggeroepen . Extreme kou, zo'n 75 graden Celsius onder nul, en de duisternis zouden van de landing een riskante onderneming maken, meent de NSF.

In plaats van die zware vliegtuigen zijn nu twee tweemotorige vliegtuigjes, Havilland Twin Otters, vanuit Canada naar Antarctica onderweg. Het veilig uitklappen van het landingsgestel van een Twin Otter is minder afhankelijk van oliedruksystemen dan dat van een viermotorige Hercules.

De twee Twin Otters zullen dit weekend de oversteek maken vanaf een vliegveld in het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika naar Antarctica. De twee vliegtuigjes maken op weg naar de Amundsen-Scott-basis een tussenlanding op het Britse onderzoeksstation Rothera, de meest westelijke onderzoekslocatie op de zuidpool.

Eén van de Twin Otters, geschikt om acht personen te vervoeren inclusief bemanning, zal vervolgens bij goed weer zijn weg naar het zuidpoolstation vervolgen. De tweede blijft als reserve achter op de Britse basis. Het plan is de zieke arts op te halen en een vervangende arts op het Amundsen-Scott-station achter te laten.

Eind 1999 werd een vergelijkbare reddingsoperatie ondernomen die eveneens enkele miljoenen guldens moet hebben gekost. Toen moest de 47-jarige arts dr. Jerri Nielsen, eveneens de basisarts daar, van Antarctica worden opgehaald. In juni van dat jaar ontdekte ze een knobbeltje in één van haar borsten. Om een adequatere diagnose te kunnen stellen, heeft de Amerikaanse luchtmacht in juli medische apparatuur gedropt, eveneens in hartje winter. Op basis van de onderzoeksresultaten is vervolgens besloten haar zo snel mogelijk op te halen.

Dat is in oktober dat jaar gebeurd. Toen werden wel drie Hercules-vliegtuigen ingezet omdat het nog niet zo koud was. In oktober is het overdag nog enigszins licht. Na aankomst in de VS is de tumor bij Nielsen operatief verwijderd.

'Nee, je indekken tegen dergelijke situaties kun je niet', zegt dr. Jan Stel, coördinator van het Antarctica-onderzoek dat door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) wordt gefinancierd. 'De onderzoekers die daar heen gaan, worden aan een strenge medische keuring onderworpen, en als ze langer blijven dan enige weken krijgen ze ook nog een extra koudetraining in het puntje van Noorwegen.'

Nederlandse onderzoekers overwinteren overigens niet op de zuidpool, ze verblijven daar niet meer dan enkele maanden, en dan meestal nog op een onderzoeksschip op zee.

Meer dan een extreem strenge keuring en een uitgebreide training kun je niet doen, vinden ze bij het Europese ruimtevaartagentschap ESA. 'Astronauten worden jaarlijks gekeurd en ook nog eens vóór een ruimtereis', zegt dr. Volker Damann, hoofd van de medische afdeling van het astronautencentrum van ESA in Keulen. 'Verder krijgen ze conditietrainingen en worden intensief begeleid op het gebied van de voeding. Er worden aan astronauten hoge gezondheidseisen gesteld om de kans op zo'n probleem zoals dat zich nu op Antarctica voordoet, te minimaliseren. Maar problemen zijn niet voor honderd procent uit te slutien.'

Volgens de ESA-regels moet een ernstig zieke astronaut binnen een etmaal terug op aarde te brengen zijn, voor behandeling in een ziekenhuis. Damann: 'Voor een vlucht in een lage baan, zoals het internationale ruimtestation ISS, is daarvoor zeker genoeg tijd. In die zin is Antarctica verder weg dan de ruimte. Dat wordt straks natuurlijk anders als we proberen opnieuw naar de maan te gaan, of naar Mars.'

Meer over