ANNEKE BLOK

Hooggewaardeerd wordt ANNEKE BLOK (48), om de ontroerende droefheid die rond haar personages hangt. Een droefheid die ook in haar eigen leven heeft gespeeld....

tekst EVELIEN VAN VEEN fotografie EDDO HARTMANN

'Het nare is: voor het eerst in mijn leven kan ik ontroerd zijn als ik naar mezelf kijk. Meestal kom ik niet verder dan dat ik een dik monster ben, of dat mijn timing niet goed is – als actrice heb je altijd kritiek. En nu keek ik naar Alles is liefde en naar Tiramisu en allebei die vrouwen die ik speel, ontroerden me. Wat vrij bizar is voor mij, Anneke. Een film kan me ontroeren, maar dat mijn eigen personage dat doet, had ik nog nooit eerder meegemaakt.’

Wat was het precies, dat je ontroerde? ‘Dat hele banale verlangen van Simone in Alles is liefde, dat zij aandacht vraagt aan Ted, haar man, en dat hij haar dan omhelst, met al haar gebreken. Dat hij zegt: ‘Kom maar, ik doe het wel.’ Gewoon, simpel. Ik wil ook wel zo’n man. Dat komt dan in mij op, als ik kijk: ik wil ook dat iemand mij omhelst en zo vastpakt. En dat raakt me. Ik zit niet te huilen om hoe ik het doe, maar om de kracht van dat moment.’

En in Tiramisu? ‘Dat is ook weer zo’n moment. Die tekst van mijn personage over het geluk dat ze heeft gekend. En hoe dat uit je handen glijdt. Hoe dat verwordt tot niks. Dat verlies, het verlies van een geluk, waar je met beide benen en met je hele hebben en houden bij hebt gestaan en hoe dat uit je vingers glipt. Wat je eigenlijk niet wil. Of niet gewild zou hebben.’

In twee grote filmrollen is ze deze winter te zien, actrice Anneke Blok. In de romantische komedie Alles is liefde speelt ze Simone, een ploetermoeder van achter in de dertig die bang is dat haar huwelijk op de klippen loopt. In Tiramisu, de nieuwe film van Paula van der Oest die eind januari op het Film Festival Rotterdam in première gaat, is dat al gebeurd. De hoofdrol in die film komt wel erg dichtbij haar eigen leven: niet alleen heet de gescheiden moeder en actrice die ze speelt Anne Slot, ook werd de film voor een groot deel opgenomen op de Amsterdamse woonboot waar Anneke Blok woont. Anne Slot speelt Scènes uit een huwelijk en de momenten waarop ze in de film op het toneel staat, zijn opgenomen bij de Theatercompagnie (voorheen de Trust), het gezelschap waaraan Anneke Blok al bijna twintig jaar verbonden is. Regisseur daar is Theu Boermans, de ex-man van Paula van der Oest.

Blok is niet de enige die in de film (bijna) haar eigen naam draagt: tegenspeler Jacob Derwig heet Jacob, acteur Bert Geurkink speelt een acteur die Bert heet. Het feest dat Anne Slot bij haar thuis geeft voor haar collega-acteurs is ook al uit het leven gegrepen: na elke laatste voorstelling van de Theatercompagnie geeft Anneke Blok een diner op haar boot.

Het thema van de film: het failliet van de liefde, en hoe daarna verder te leven. De ex van filmpersonage Anne Slot (Lex, gespeeld door Gijs Scholten van Aschat) heeft een veel jongere vriendin en werkt bij de televisie. De ex-man van Anneke Blok heeft een jongere vriendin en werkt bij de televisie.

Vertelt Tiramisu jouw verhaal? ‘Het fascinerende is: het is niet het verhaal van Paula’s scheiding, niet van de mijne. De film stijgt boven onze persoonlijke verhalen uit. Voor mij was het bijzonder prettig dat Anne Slot de oorzaak is van de scheiding. Zij is vreemdgegaan en toen, zoals dat gaat, is alles gaan schuiven. Je gaat een grens over en je kunt niet meer terug. Terwijl de liefde misschien niet helemaal weg is.

‘Maar het is niet mijn officiële verhaal. Bij mij ging mijn man weg. Het is zo’n groot verschil of je verlaten wordt of weggaat. Machteloosheid of schuldgevoel; dat is iets heel anders. Ik ben blij dat ik niet mijzelf hoefde te spelen. Dat is lekker, die afstand. Anders ga je een documentaire maken: Anneke Blok wordt verlaten door haar man. Nou ja, who cares? Dat is totaal niet interessant.

‘Maar natuurlijk, de muur waar je tegenop loopt, de pijn – dat herken ik allemaal. In wezen kom je hetzelfde tegen: het verdriet voor je kinderen, een nieuw leven moeten beginnen, een toekomst die er niet meer is. Geen plannen meer. Voor niks. Ik heb het totaal niet zien aankomen. Niemand heeft het zien aankomen.’

‘We hadden alles’, wordt er in de film gezegd. ‘Maar we waren er niet zuinig op.’ En: ‘We begrijpen niet wat er fout is gegaan.’ ‘Ja, er zit zo veel in die film dat* Natuurlijk is het deels ook wél mijn verhaal. Kijk, ik woonde eerst daar.’ Ze wijst het raam uit, naar een andere woonboot, verder op de kade. ‘En Jacob Derwig heeft ooit die boot van ons gekocht. Hij is een tijd onze buurman geweest. Jacob was bijvoorbeeld een van de mensen die ons huwelijk als een ideaal zag. Hij had dat allemaal voor ogen: hoe gelukkig wij waren op die boot, met die kinderen erbij, het leven dat wij leidden, met vrienden en alles eromheen. Dat zag er heel aantrekkelijk uit.’

En dat was het ook. ‘Ja. Ja, dat was het ook. Maar het moeilijke is – ik durf het bijna niet hardop te zeggen, maar soms denk ik het wel: als je je man verliest, kun je daar nog heel mooi over praten. Maar als hij drie straten verderop een nieuw huis, een nieuw leven, een nieuwe vrouw en nieuwe kinderen aan gaat schaffen, is het net of je ook niet meer bij al die mooie herinneringen kunt.’

Anneke Blok heeft twee zonen, Salvador van 16 uit haar eerste huwelijk, en Sammie van 11 uit haar tweede. Ze groeide op in Rheden, een dorp in Gelderland, met twee zussen en een broer. Haar moeder was thuis, haar vader financiële man bij Philips. Geen theatergezin – haar broer is ook econoom geworden. En toch is haar ene zus nu hoofd drama bij de NPS en haar andere zus directeur van een kindertheaterfestival. Al op de lagere school wilde ze actrice worden. ‘Ik had nog nooit een theatervoorstelling gezien, maar ik heb het altijd geweten.’

Ze ging naar de Academie voor Expressie in Kampen en daarna naar de toneelschool in Arnhem. Daar ontmoette ze Theu Boermans, die met haar en een aantal andere jonge acteurs en actrices de Trust oprichtte, het theatergezelschap waar, volgens de overlevering, iedereen over alles meebesliste en iedereen alles zelf deed, tot de wc’s schoonmaken aan toe. Ze is er vast in dienst. Met actrice Myranda Jongeling is ze nog de enige die er vanaf het begin bij is. Controversieel, rauw, gewelddadig en chaotisch soms, waren de stukken die ze vooral in de beginjaren brachten: Heilige oorlog van de Duitse schrijver Rainald Goetz, Bloedbad van Gustav Ernst. Geen makkelijk toneel en toch vond het z’n weg naar een gretig publiek. Legendarisch is Bloks rol als Marietje in De presidentes, een van de ‘faecaliëndrama’s’ van de aan alcohol ten onder gegane Oostenrijker Werner Schwab. Daarin graait ze in een toiletpot, als een hartverscheurende schoonmaakster, met teksten als: ‘Mijn ziel is mijn schoonheid, maar jammer genoeg is mijn ziel zo vreselijk binnenin.’ Ze kreeg er een Theo d’Or voor, de theaterprijs voor de beste vrouwelijke hoofdrol.

Een actor’s actor was ze misschien wel lange tijd, hooggewaardeerd door collega’s en critici, maar niet heel bekend bij het grote publiek. In de stapel recensies over haar twintigjarige acteercarrière valt op dat steevast de ontroerende treurnis wordt geroemd die rond de vrouwen hangt die ze speelt, het tragikomische, de eenzaamheid, de verlorenheid.

Wat is dat toch, dat jouw personages altijd zo raken door hun treurigheid? ‘Dat ben ik niet, dat zit in die rollen. Ik heb gewoon geluk gehad dat ik zoveel mooie rollen kon spelen van mensen met wie iets aan de hand is.’

Het is niet alleen geluk hebben. Een beetje onwillig: ‘Jawel, dat is het wel.’ Stilte. Dan: ‘Ik merk dat ik een lichte weigering voel om dat te analyseren. Vraag het maar aan de regisseur, denk ik dan altijd. Maar het is waar: ik hou ervan als de personages die ik speel niet helemaal gelukt zijn. Zo’n schooljuf uit de film Het paard van Sinterklaas, zelfs daar kan ik dan niet een gewone niks-aan-de-hand-juf van maken. Ik speel dan een vrouw van wie ik denk dat ze nog met haar ouders op vakantie gaat, en dan ook nog naar Duitsland. Ze is ook net iets te onaardig tegen de kinderen in haar klas. Dat vind ik leuker dan dat ze geslaagd is en gelukkig getrouwd met een man op een flat.

‘Maar het is ook gewoon een ambacht. Je speelt de tekst van een ander en natuurlijk stop je daar je eigen emoties in, maar je hoeft niet elke avond heel diep te gaan. Je kunt niet elke avond alles eronder meppen. Als Theu in het repetitielokaal zegt: ‘Bij deze zin lopen de tranen als het ware over je wangen’, dan kijken Myranda en ik elkaar alweer aan. En dan halen we ook weleens de Stanislavski-stick te voorschijn.’ Verduidelijkend: ‘De Dampo, om onder je ogen te smeren. Vooral jonge acteurs, die voor het eerst bij ons werken, zetten dan grote ogen op. Die vinden dat bijna heiligschennis. Juist bij de Theatercompagnie moet toch alles authentiek? Ja, dat moet ook. Het moet allebei: je kunt tranen maken met Dampo, maar je moet die rol wel vullen.’

Ze is altijd, zegt ze, naast de tragiek ook op zoek naar de humor in een rol. Anders wordt het te zwaar. Dat moet niet. Het drama moet niet de overhand hebben. ‘Ik wil kunnen ontsnappen. Humor maakt het leven draaglijk. Dat Paula nu Tiramisu heeft gemaakt, heeft toch ook iets ontzettend grappigs. Dat we allemaal met onze echte namen in die film zitten en dat ik met Jacob sta te spelen op dat junkentrapje waar we zo vaak af gekomen zijn, terwijl onze echte buurman langsloopt, dat relativeert toch ook enorm? Het neemt iets weg van de bittere ernst. Aan dat erdoorheengezakte heb je toch ook allemaal niks.’

Een ‘agressieve depressie’ constateerde een therapeut in de moeilijke tijd na haar scheiding. ‘De dag nadat mijn man had verteld dat hij een ander had, was mijn eerste repetitie voor Othello, een stuk over bedrog en vreemdgaan. En ’s avonds speelde ik in Kattenmoeras een vrouw die verdreven wordt omdat haar man een jongere vriendin heeft en een nieuw leven, waar zij niet meer bij past. Moet je nagaan: op het moment dat mijn leven een hellend vlak werd, gingen al die stukken hand in hand. Ik dacht: dit red ik niet, ik moet met iemand praten.

‘Ik was zo kwaad. Of, nou ja, kwaad: ik was onredelijk. Ik dacht maar: waar is het misgegaan, waarom heb ik het niet gezien, ik ben er toch zelf bij geweest?’ In therapie, zegt ze, heeft ze geleerd om het bij zichzelf te leggen. ‘Los van schuld en oorzaak en gevolg, je moet je op jezelf concentreren. Alleen dan valt er nog een stap te maken. Kijk, ik ben ook nooit dol geweest op bijvoorbeeld fysiotherapie. Ik haat dat oefenen thuis, ik wil dat iemand de pijn gewoon weghaalt. Maar je kunt niet achterover gaan zitten. Je moet actief zijn. Loslaten. Accepteren.’

Dan, nadat ze thee heeft ingeschonken: ‘Weet je wat ik mooi vind? Als je de moed hebt. Als je de moed hebt om je bij elkaar te pakken en door te gaan met de relatie. Niet te snel denken: ergens anders is het beter. Het is niet zo dat ik tegen scheiden ben. Soms zijn er failliete boedels en dan is het klaar en moet je uit elkaar gaan. Maar in sommige gevallen denk ik: blijf, ga door die kutperiode heen en kijk wat het oplevert. Ook voor de kinderen.’

‘De kinderen betalen altijd de rekening’, wordt gezegd in Tiramisu.

‘Dat zijn de grote verliezers, ja. Ik herinner me een avond dat ik met de kinderen naar een vriendin was geweest. Op de terugweg klonk het van de achterbank: ‘Dat was een echt gezin, hè mamma, waar de vader vandaag wat later thuiskomt.’ Een echt gezin. Dat vond ik zo aangrijpend. Terwijl: het gaat heel goed met ze, het is eerder mijn projectie. Ze zijn zelfstandig en geweldig en ze hebben een ongelooflijk gevoel voor humor. Ik zeg dat ook altijd tegen ze, hoe blij ik met ze ben, hoe gewenst ze zijn. Dat is zo belangrijk, dat ze weten hoe ze ertoe doen.’

Dan zet ze een streep onder het onderwerp. ‘Als je toneelrollen speelt, vraagt niemand ooit naar de gelijkenis met je eigen leven. En nu, door deze film, moet ik er steeds over praten. Dat had ik me helemaal niet zo gerealiseerd toen we aan het draaien waren. Ik moet er nog een verhaal van maken.’

Drie weken geleden werd ze 48. Haar verjaardag heeft ze gevierd op de boot. Een groot diner met een heleboel vrienden. Etentjes, feestjes en ‘enorm hard werken’: vooral doorgaan met leven, zegt ze, dat staat een mens te doen. ‘Mijn vader zei vroeger altijd: ‘Je moet de jeu niet uit het leven halen.’ Wij vieren altijd alles wat er te vieren valt.’

Ze vertelt over Salvador, die ontzettend aan het puberen is, maar wel opeens zei: ‘Mamma, ik ga koken.’

‘Hij heeft vrienden aan het fornuis gecharterd, Sammie in de bediening gezet en een volledig zoveelgangendiner in elkaar gedraaid voor zestien man. Champagne, een vuurwerkshowtje, hij had het volledig onder controle. Dat organiseren, dat vieren, dat zie ik van mezelf terug.’

Waar andere actrices op haar leeftijd vrezen dat de telefoon niet meer gaat, is Blok meer aanwezig dan ooit. Filmrollen – in Alles is liefde speelt ze overtuigend een vrouw die tien jaar jonger is dan zijzelf –, interviews opeens en dan natuurlijk het ‘gewone werk’, de voorstellingen bij de Theatercompagnie. Nu staat ze in De wilde eend van Ibsen, een stuk waarin de vraag centraal staat of het mogelijk is zonder leugens te leven. ‘Moet je alles opengooien? Absolute eerlijkheid kan een verrijking betekenen. Maar het kan ook veel kapot maken. Als je een mens zijn zelfbedrog afneemt, ontneem je hem ook zijn levensvreugde.’

Het was geen makkelijk repetitieproces. ‘Ik heb gedacht: ik kan het niet, ik houd ermee op. Nog steeds dat klooien. Dan voel ik me net zo jong als Chava, die ook in het stuk zit en net van de toneelschool komt. Maar ik weet nu wel dat het erbij hoort. En dat het goed komt, al zou ik die fase het liefst overslaan. Ik start toch altijd weer op min tien.’ En toch: ‘Spelen is mooi, maar de beste tijd is het repeteren. Het lachen, het praten over de thema’s in het stuk, elke nieuwe voorstelling haalt weer een andere wereld naar boven. Waarschijnlijk ben ik er daarom al zo lang: omdat ik zo ontzettend graag in dat repetitielokaal ben.’

Angst om ouder te worden heeft ze niet. De stroom rollen houdt vooralsnog niet op. Nuchter: ‘Mazzel. Vergeet niet: ik heb een vast contract bij de Theatercompagnie, ze zullen het met mij moeten doen. En gelukkig is er elk seizoen wel een rol die ertoe doet. Het enige is dat Theu niet alleen maar van die mannenstukken moet gaan doen, want dan kun je alleen maar derde speer van rechts zijn.’

Veel acteurs willen op een gegeven moment zelf gaan regisseren of lesgeven. ‘Ja, dat hoor ik altijd om me heen, maar ik heb dat helemaal niet. Ik voel me nog steeds ongelooflijk gelukkig als ik speel. Ik heb me ook nooit ‘in dienst van’ voelen staan, of de mindere van een regisseur. Als ik in een goed stuk sta, heb ik een hele wereld te gaan. Ik ben niet ambitieus in de zin van: díé rol moet ik spelen. Maar ik heb wel een enorme drive.’

70 procent van de Nederlanders wil een andere baan, stond laatst ergens. ‘Ik niet. Ik niet! Ik hoop het ook zo voor de jongens: dat ze later iets gaan doen waar ze gelukkig van worden en waar ze goed in zijn. Het zal je maar gebeuren dat je graag iets wil en dat je daar dan helemaal geen succes mee hebt. Salvador wil naar de hotelschool. Dan moet je er toch niet aan denken dat hij zijn hele leven ergens in een keuken alleen maar aan de koude kant mag staan?’

‘Ik vind het eigenlijk zo bijzonder dat we nu, haast zonder geld, maar met een heleboel goede mensen een film als Tiramisu hebben gemaakt, die uiteindelijk toch heel licht is. Dat is toch geweldig? Dan kun je wel een soort ongeluk hebben in je leven, maar door het werk wisselt het elkaar mooi af.’

CV

ANNEKE BLOK

geboren 1960, Rheden

toneel Sinds 1988 vast verbonden aan De Trust, later Theatercompagnie. Daarnaast speelde ze rollen bij onder andere het RO Theater en Toneelgroep Amsterdam

film Kracht (1990), Zus & zo (2001), Familie (2001), Het paard van Sinterklaas (2005), Waar is het paard van Sinterklaas? (2007), Alles is liefde (2007)

televisie Bij nader inzien (1990), Tijd van leven (1996) en rollen in Baantjer, Luifel & Luifel en Gooische vrouwen

prijzen Theo d’Or (De presidentes); Colombina (Overgewicht, onbelangrijk, vormeloos en Friedrichswald); Gouden Kalf (Uw mening graag)

Nu te zien in Theater: De wilde eend (première 19 januari); Film: Tiramisu (vanaf 6 maart)

Meer over