Anne en de ander

Vlak bij Ground Zero is het nieuwe Anne Frank Center toegankelijker dan voorheen. Het past bij de fascinatie die de Amerikanen nog steeds hebben voor 'de grote Anne', baken van universele waarden.

Vrijwel alle Amerikaanse kinderen lezen Anne Frank: The Diary of A Young Girl op school. Maar Rinne Groff uit New York kan zich dat niet herinneren. Zij kreeg het boek van haar Nederlandse moeder, voordat ze samen Het Achterhuis in Amsterdam bezochten.

'Als joods meisje groeide ik natuurlijk op met Anne', zegt Groff (42). Met haar broers speelde zij het spelletje 'waar zou jij onderduiken?' Zorgeloos opgroeiend in Florida stelden ze zich voor dat de nazi's kwamen. Waar zou je heen kunnen?, vroegen ze zich af. Hoe zou dat zijn? Groff: 'Iedereen speelde dat spel.'

Als kleinkind van Europeanen begreep ze dat een vriendinnetje oprecht meende dat zij een reïncarnatie van Anne was. 'Ze is zo'n integraal onderdeel van onze cultuur', zegt theaterschrijfster Groff.

Ze is geen uitzondering in de naoorlogse generaties van Joden én niet-Joden in de VS. Hun denken en identiteit werden voor een deel gevormd door het dagboek en de andere verhalen van overlevers. De onontkoombare identificatie met Anne Frank bracht Groff er toe om het alom geprezen toneelstuk Compulsion (Dwang) te schrijven voor een productie op Broadway in 2010.

Anne Frank verscheen daarin als een bijna levensgrote, aandoenlijk bewegende marionet. 'Het boek waar ik mijn stuk op baseerde, heette Anne Frank: An Obsession. Heel herkenbaar', zegt Groff. Haar enthousiaste publiek herkende dit ook. 'Ik gebruik het woord 'merk' niet graag als het gaat over Anne Frank. Maar veel mensen kwamen alleen op het stuk af om zij er zo'n belangrijke rol in speelt.'

Was Anne Frank als 15-jarige niet omgekomen in concentratiekamp Bergen-Belsen, dan zou zij 82 jaar geweest zijn. In de VS leeft ze voort als nooit tevoren, een symbool van kracht en hoop, verzet en opstand. Ze is als een leeg doek, zoals Barack Obama dat was als presidentskandidaat: iedereen kan er ongestraft ideeën van onschuld, heldenmoed en persoonlijke aspiraties op projecteren.

Critici hebben de soms obsessieve belangstelling voor de tiener omschreven als een 'Anne Frank-industrie'. Anderen spreken over haar als inspiratiebron. Hoe het ook zij, haar rol in de Amerikaanse cultuur lijkt te groeien naarmate de Tweede Wereldoorlog verder weg raakt.

'We kennen veel rolmodellen', zegt Maureen McNeil, hoofd onderwijs van het onlangs verhuisde en vernieuwde Anne Frank Center, dat gelieerd is aan het Amsterdamse Anne Frank Huis. 'Er zijn niet veel mensen die een indrukwekkend boek als kind schreven. Daarmee apelleert zij aan iets dieps in dromende, onzekere kinderen: je kunt overleven, jezelf blijven én iets bijzonders voortbrengen. En dat voordat je 16 bent.'

Het dagboek is in de VS een bestseller sinds de eerste publicatie ervan in de jaren vijftig. De gebonden, complete editie uit 2003 is met 75 dollar niet goedkoop, maar verkoopt goed. Ook nieuwe boeken over Anne Frank slaan doorgaans aan - waaronder een schitterende stripbiografie (2010) van Sid Jacobson en Ernie Colon.

Toneelstuk

Het toneelstuk The Diary of Anne Frank, dat in 1955 in première ging op Broadway, wordt altijd wel ergens in de VS opgevoerd. Al decennia lang willen meisjes ook Anne zijn. 'Ik was er kapot van toen ik de rol niet kreeg op school', zegt Rinne Groff. Sinds de actrice Natalie Portman in 1997 Anne Frank speelde, is die meisjeswens alleen nog maar sterker geworden.

Voor miljoenen lezers in de VS gaf het dagboek voor het eerst een intiem, menselijk gezicht aan de holocaust. Nog steeds zijn jonge Amerikanen van alle kleuren en achtergronden diep onder de indruk van het boek. Hun veeltalige, vaak aangrijpende getuigenissen zijn te bekijken op schermen in het Anne Frank Center in hartje New York.

Het belang van de gelijknamige film kan evenmin worden overschat, zegt de historicus Jud Newborn van het Museum of Jewish Heritage in New York. Voor het eerst werd het joodse lijden bewegend in beeld bracht: 'De film hielp om de stilte doorbreken.'

Anne Frank vervult in de VS een symboolfunctie van grote proporties die alleen door een mythische naam als die van Martin Luther King - de baanbrekende burgerrechtenleider - wordt geëvenaard. Vandaar ook dat zij in nieuwe fictie blijft opduiken, zoals de verhalenbundel van de romancier Nathan Englander: What We Talk About When We Talk About Anne Frank.

In het titelverhaal zegt een Amerikaanse Jood tegen Israëlische vrienden dat zelfs zijn seculiere vrouw nog altijd in de greep van de Jodenvervolging is. 'Ze zit altijd na te denken over onze geheime onderduikplek.' Net als de jonge Rinne Groff blijken de twee soms 'het Anne Frank-spel' te doen. Dat draait om een complexe, existentiële vraag zonder antwoord: 'Bij welke van onze christelijke vrienden zouden we ons verschuilen?'

In een andere nieuwe roman, Hope - A Tragedy van Shalom Auslander, verschijnt 'Anne' als een oude schrijfster op een hedendaagse zolder in de VS. Auslander zet haar driftig typend neer in het huis van zijn hoofdpersoon. Hier is zij als 'de joodse Jezus' van haar voetstuk gevallen. Deze 'Anne' is een narcistische vrouw die obsessief met haar boek bezig is: 'Ik kom pas van deze zolder wanneer het boek klaar is!' roept zij. 'Tweeëndertig miljoen exemplaren! Dat is niet niks!'

Het Anne Frank Center is onlangs verhuisd naar een pand vlak bij ground zero in zuidelijk Manhattan: de beladen locatie van 11/9. Voor het eerst ligt het centrum voor onderzoek en educatie aan een drukke straat en heeft het een glazen gevel en een toegankelijke balie. Geïnteresseerden kunnen binnenlopen voor een tentoonstelling of om Anne Frank-boeken te kopen. Ze kunnen voorstellingen zien met een jonge actrice die de rol van Anne Frank speelt en vragen uit het publiek beantwoordt. Of ze kunnen in intieme kring een optreden meemaken van creatieve kenners, zoals Rinne Groff.

Waarom juist Amerikanen zo met Anne Frank bezig zijn? Simpel: ze was een meesterlijke schrijfster in wording. Dat vindt de joodse romancier Philip Roth; hij ziet Anne als een jonge, meisjesachtige Franz Kafka.

'Anne was de ander', zegt Yvonne Simons, een oorspronkelijk Nederlandse kunstenaar en voorzitter van het Anne Frank Center. 'Dat spreekt jonge mensen hier en nu aan. Ze kennen dat gevoel. Ze leerde naar zichzelf te kijken. Ze kon zich uitdrukken. Ze had zelfkritiek en karakter.'

McNeil denkt bovendien dat het publiek in de VS - meer dan de Europeanen, en in het bijzonder de Nederlanders, die Anne Frank 'bezitten'- onbevangener kan kijken en luisteren. Tegelijkertijd zijn Amerikanen op de een of andere manier hongerig naar oorlogsverhalen, nog altijd. 'Er heerst minder direct schuldgevoel', zegt McNeil. 'De Amerikaanse herinnering en oorlogservaring is indirect.'

New York is een joodse stad. Veel overlevenden en nabestaanden kwamen hier terecht. Maar de missie van het centrum is algemeen en niet specifiek joods: het bevorderen van tolerantie en de strijd tegen discriminatie en racisme. Elke vorm van onderdrukking is een doelwit, met Anne Frank als vooruitgeschoven pion om die te bevechten.

Voor Amerikaanse lezers is de gekozen kern van haar dagboek makkelijk te onthouden: de goedheid van de mens kan alles overwinnen. De literatuurcritica Cynthia Ozick noemt deze lezing echter verraad - aan Anne, aan haar dagboek en aan de herinnering van de holocaust. Het zoete positivisme en aangename universalisme voedt het commerciële succes, zeker in de VS. Volgens Ozick ontkent die interpretatie hoe Anne Franks leven eindigde nadat we haar dagboek met een tevreden zucht hebben dichtgeslagen: in Bergen-Belsen, als een van de zes miljoen vermoorde joden.

Postuum voortbestaan

Francine Prose schreef hierover in 2009 Anne Frank: The Book, The Life, the Afterlife. Over dat 'afterlife', het postume voortbestaan, had ze weinig goeds te zeggen. Het dagboek was 'het geweldigste boek ooit geschreven over een 13-jarig meisje'. Maar het reduceren van de joodse tragedie - en Anne Franks tragedie - tot 'een les in universele waarden' is een belediging voor Anne Frank, vindt Prose, in navolging van veel anderen.

McNeil kent en begrijpt de kritiek. Over de vraag of holocaustverhalen 'veralgemeniseerd' moeten worden, woedt al sinds de oorlog een oneindig debat. Vergelijken mag nooit, zegt McNeil, de holocaust was uniek. Maar het Anne Frank Center aarzelt niet zijn missie te verbreden. 'Om de slavernij, de rassenscheiding en andere fundamenteel onrecht te begrijpen, kan Anne als een baken dienen', zegt McNeil. 'We moeten haar verhaal telkens opnieuw vertellen, op een manier die jonge lezers nú aanspreekt.'

Ook de link met het radicaal-islamitische geweld van 11/9 is expliciet, gezien de locatie. Simons maakte de terreuraanslagen van dichtbij mee en overleefde ze nipt. Het droeg bij aan haar beslissing zich bij het Anne Frank Center te voegen.

Vader Otto Frank heeft gezegd dat hij zijn dochter niet kende, totdat hij haar dagboek las. Anne's neef en jeugdvriend Buddy Elias zei vorig jaar in New York: 'Ik had geen idee van haar diepte.'

Die diepgang is de belangrijkste reden waarom Anne Frank in de VS een icoon is, denkt Rinne Groff. Als schrijfster is ze onder de indruk van 'de grote Anne'. Maar zij waarschuwt de vermoorde tiener niet als een 'halve heilige' te zien. Wel vindt Groff het goed, al die aandacht op scholen en in het Anne Frank Center, in boeken en toneelstukken: 'Alleen al haar schrijftalent was een weerlegging van de nazi-ideologie.'

De replica van Het Achterhuis in het Anne Frank Center van New York. Franks dagboek over het leven in Het Achterhuis is in 67 talen verschenen. Meer dan 32 miljoen exemplaren zijn gedrukt, waarmee het boek tot de internationale bestsellers aller tijden behoort. In de VS leest vrijwel elk schoolkind Anne Frank: The Diary of A Young Girl. Ook films, romans, toneelstukken en stripverhalen over Anne slaan aan, ze zijn allemaal onderdeel van de 'Anne Frank-industrie'.

undefined

Meer over