NieuwsZuid-Afrika

ANC onderzoekt eigen rol bij afhandeling moorden op honderden anti-apartheidsstrijders

26 jaar na de val van het apartheidsregime in Zuid-Afrika gaat regeringspartij ANC alsnog haar eigen rol  onderzoeken bij het uitblijven van veroordelingen voor de honderden moorden op anti-apartheidsstrijders. Dat verklaart het ANC tegenover de Volkskrant

Het is de eerste keer dat de partij officieel het uitblijven van gerechtigheid erkent en bereid is tot een onderzoek naar politieke inmenging in het voorkomen van rechtsvervolging.

Dat er decennialang vrijwel niemand werd vervolgd voor de moorden op anti-apartheidsstrijders komt volgens mensenrechtenonderzoekers door een geheime deal die de partij van wijlen Nelson Mandela in het verleden heeft gesloten met leden van het oude apartheidsregime. In ruil voor terughoudendheid zou dat geen belastende verklaringen naar buiten brengen over de misdaden die waren gepleegd door onder meer de gewapende vleugel van het ANC.

Voormalig anti-apartheidsactivist Mohamed Timol, broer van de vermoorde Ahmed Timol, toont een foto van het moment dat zijn ouders in 1971 horen dat Ahmed in politiehechtenis is omgekomen.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Dat er in de hoogste kringen gesproken werd over zo’n deal wordt tegenover de Volkskrant bevestigd door Jan Wagener, bijna twee decennia lang advocaat-generaal en juridisch adviseur van de apartheidsregering. ‘Natuurlijk waren er discussies in die richting’, zegt hij. ‘Als je de ene kant vervolgt, moet je ook de andere kant aanpakken. Je kunt van de groeperingen die ik vertegenwoordig, de voormalige veiligheidstroepen, niet verwachten dat ze alleen maar toekijken bij de ene na de andere vervolging aan hun kant en er niets aan doen.’

Het nu aangekondigde onderzoek van het ANC kan ook hooggeplaatste leden van de partij raken. Aanleiding voor de verklaring is een artikel in de zaterdagkrant over de zaak-Ahmed Timol. Deze anti-apartheidsactivist werd in 1971 in politiehechtenis vermoord, maar zijn dood ging, zoals indertijd vaker gebeurde, de boeken in als zelfmoord. De betrokken politieagent, Joao Roderigues, werd jarenlang gezocht, tot zijn dochter Tilana Stander in 2017 zijn verblijfplaats verried. ‘Mijn vader is zo’n racist’, zegt Stander. ‘Wat er ook gebeurt, ik wil dat de waarheid eindelijk naar buiten komt.’ Roderigues is het eerste lid van het apartheidsregime dat na de heropening van een gerechtelijk onderzoek voor de rechter is gebracht wegens moord.

Verdachte agenten

Na de val van het apartheidsregime hebben slechts twee leden van de apartheidstroepen voor moord in de gevangenis gezeten. Honderden verdachte agenten hebben, zonder amnestie aan te vragen of volledige openheid te gegeven over hun misdaden, hun straf ontlopen.

Het ANC kondigt nu in de Volkskrant aan dat het samen met betrokken families en maatschappelijke groeperingen een comité heeft gevormd om het uitblijven van rechtsvervolging te onderzoeken en een actieplan te ontwikkelen. Volgens algemeen directeur van het ANC Fébé Potgieter ‘om recht te doen aan de families van de slachtoffers van misdaden uit het apartheidstijdperk die nog steeds niet zijn opgelost’.

Ook voormalige leden van de waarheids- en verzoeningscommissie (TRC) roepen op tot een onderzoek. Na 22 duizend slachtofferverklaringen kwam de commissie in 2003 met het advies om in 300 gevallen waarin een dader geen amnestie heeft aangevraagd of volledige openheid gegeven tot vervolging over te gaan. Dat in die zaken nog bijna geen enkele dader is veroordeeld, omschrijft Yasmin Sooka, toenmalig lid van de waarheidscommissie, als ‘een totale minachting van de rechten van de slachtoffers’. Ze doet een beroep op Nederland en andere westerse landen die de waarheidscommissie steunden, om druk zetten op de Zuid-Afrikaanse regering om onafhankelijk onderzoek snel uit te voeren. Sooka: ‘Deze daders moeten vervolgd worden. Anders maak je een aanfluiting van al het werk dat eraan voorafging.’

Tilana Stander verraadde haar vader, oud-apartheidsagent

Begin jaren zeventig kwam anti-apartheidsactivist Ahmed Timol onder verdachte omstandigheden om het leven in politiehechtenis – net als tientallen anderen voor en na hem. De betrokken agenten zijn nooit ter verantwoording geroepen. Tot een opstandige dochter zich tegen haar vader keerde. 

Meer over