Analyse: Al Qaida miste de Arabische lente

Al Qaida staat te tollen als een bokser in de ring. De dood van Osama bin Laden is een rechtse directe op de neus, kort nadat het uitbreken van de Arabische lente de terreurbeweging volop in de maag had getroffen.

Rob Vreeken
null Beeld bruno
Beeld bruno

Met de opstand van de Arabische massa's tegen hun dictators en vóór westers riekende idealen als democratie en vrije verkiezingen, is de radicale lokroep van Al Qaida voor de Arabische samenlevingen verder gemarginaliseerd. Al Qaida heeft de revolutionaire boot gemist.

Tijdens de volksopstanden in Tunesië, Egypte en Libië was de beweging - die al twintig jaar zei te streven naar de val van de oude Arabische regimes - in geen velden of wegen te bekennen. Ook in andere onrustige landen klinken op straat geen Al Qaida-achtige geluiden.

Niet zichtbaar
Zelfs in Jemen, ankerplaats van een actieve terroristische tak, doet Al Qaida niet zichtbaar mee aan de demonstraties tegen president Ali Abdullah Saleh. Dat kan een tactische beslissing zijn, maar hoe dan ook zal Al Qaida een geslaagde machtswisseling niet op haar naam kunnen schrijven, noch zal ze er eenvoudig haar radicale programma aan kunnen vasthaken.

'Er zullen op korte termijn mogelijk wraakacties tegen westerse doelen volgen, maar op iets langere termijn kan de dood van Osama bin Laden, in combinatie met de Arabische lente, een geweldige klap zijn voor Al Qaida', zegt Peter Krause van de Harvard Kennedy School in Washington. Het kan 'de neergang inluiden van een organisatie die toch al op zijn retour was'.

Krause: 'De revoluties in de Arabische wereld gaan niet alleen over een ander leiderschap, maar ook over democratie en het opbouwen van een andere samenleving. De leiders van Al Qaida hebben daar nooit een antwoord op gehad. Ze waren wel tegen het regime-Mubarak in Egypte en tegen het Saoedisch koningshuis, maar ze hadden nooit andere oplossingen dan het wisselen van leiders en het verjagen van de Amerikanen.'

Martin Indyk, een vroegere Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken die nu verbonden is aan het Brookings Institution in Washington, deelt de analyse van Krause. 'Het verhaal van Al Qaida is dat geweld en terrorisme de manier zijn om de Arabische waardigheid te herstellen. Wat de mensen in de straten van de Arabische wereld doen, is hun waardigheid herstellen met vreedzaam protest, het exacte tegendeel van wat Al Qaida en Osama bin Laden hebben gepredikt.' Bin Laden, aldus Indyk tegen persbureau Reuters, 'is er nooit in geslaagd een regering om te werpen, terwijl de burgers de ene na de andere regering omverwerpen'.

Psychologische klap
De dood van Osama is vooral een psychologische klap voor Al Qaida. Praktisch gezien speelde de opgejaagde leider waarschijnlijk al jaren geen grote rol meer in het voorbereiden van terroristische aanslagen, laat staan in de uitvoering ervan. Ten tijde van de meest opzienbarende acties, van 1996 tot 2001, was Al Qaida nog een organisatie met een centraal commando in Afghanistan, waar zich ook de opleidingskampen bevonden.

Sinds 11/9 is de beweging steeds meer een los netwerk geworden, met lokale groepen die de naam Al Qaida gebruikten en bezieling vonden in het voorbeeld van Osama, die af en toe nog videoboodschappen de wereld in stuurde. 'Al Qaida in Irak' werd zeer actief op het hoogtepunt van de burgeroorlog in Irak die volgde op de Amerikaanse invasie. 'Al Qaida in de Maghreb', voortgekomen uit salafistische groepen in Algerije, komt vooral in het nieuws met gewapende prikacties en ontvoeringen van buitenlanders in de Sahel.

De VS maken zich de laatste tijd vooral zorgen over 'Al Qaida op het Arabisch schiereiland', een fusie van de Saoedische met de Jemenitische afdeling van het netwerk. Deze tak claimde de verantwoordelijkheid voor diverse aanslagen, die overigens meestal mislukten of knullig van opzet waren, zoals toen de Nigeriaan Umar Farouk in december 2009 met explosieven, verstopt in zijn onderbroek, bij Detroit een vliegtuig probeerde op te blazen.
Verder bevinden zich in Europa en Noord-Amerika vermoedelijk tientallen 'slapende cellen', soms één persoon. Deze leden zijn ooit getraind in Al Qaida-kampen en kunnen op enig moment in actie komen. Geregeld worden zulke cellen opgerold.

Volg de Volkskrant op Twitter
Word vriend van de Volkskrant op Facebook

Meer over