Amerika heeft Russische goedeuring niet nodig

Een akkoord over uitbreiding van de NAVO zullen de presidenten Clinton en Jeltsin niet sluiten op de topontmoeting in Helsinki die vandaag begint....

PRESIDENT CLINTON is vannacht met een gevoel van bevrijding in de Air Force One met bestemming Helsinki gestapt, of nauwkeuriger: gereden. Het politieke klimaat in Washington is voor hem tamelijk benauwend. Problemen met de First Knee en fondsenwervingsschandalen worden bij gebrek aan serieuze plannen uitvergroot tot wereldgebeurtenissen. En de benoeming van zijn kandidaat voor de CIA werd dank zij wraakzuchtige Republikeinen een politiek fiasco.

Amerikaanse presidenten hebben al vaker in het buitenland de waardering en het succes gezocht die zij thuis moesten ontberen. Clinton, die vanavond voor de elfde keer een zichtbaar opgeknapte president Jeltsin ontmoet, is geen uitzondering.

Deze Amerikaans-Russische top is de eerste van een serie buitenlandse reizen, waar aanzienlijk gewichtiger kwesties aan de orde zijn dan in het naar binnen gekeerde, diep verdeelde Congres. Vooral de drie Europese reizen (Finland, Nederland, Spanje) zijn van belang. Zij moeten uitmonden in besluiten die de toekomst van de politieke en militaire relaties binnen Europa en de verhouding tussen de VS en Europa zullen bepalen. Dat die besluiten (de NAVO zal naar het Oosten worden uitgebreid, te beginnen met Polen, Hongarije en de Tjechische Republiek) genomen zullen worden, staat voor Clinton vast.

Clinton zal worden ontvangen als de president van de enige supermacht; van, zoals minister Albright zegt, the indispensable nation. In economisch en militair opzicht is die machtspositie onomstreden: de VS zouden zich met het grootste gemak kwalificeren voor de Economische en Monetaire Unie in Europa en domineren de meeste markten.

Clinton zal in Helsinki aan Jeltsin dan ook niet rechtstreeks om toestemming vragen. De Verenigde Staten zijn van mening dat Rusland niet het recht heeft de uitbreidingsplannen van de NAVO te vetoën en ook niet in de positie is om dat te doen. De Russische bezwaren zijn als het om het principe gaat - uitbreiden, ja of nee - in de ogen van de Amerikaanse regering wel relevant, maar niet doorslaggevend.

Minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright, laat daar geen enkel misverstand over bestaan: 'De Russische goedkeuring is niet nodig, want Amerika is de enig overgebleven supermacht.'

De resultaten van Helsinki moeten dan ook niet gemeten worden aan de vraag of er wel of geen akkoord tot stand komt. Een overeenkomst over een bijzonder samenwerkingsverdrag tussen de NAVO en Rusland komt er nu nog niet, is de verwachting op het Witte Huis. Na het bezoek van de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Primakov, en de meest recente uitspraken van Jeltsin is het moeilijk voorstelbaar dat de Russen na een diner en een paar gespreksrondes met Clinton hun verzet zullen opgeven.

Clintons doel is indirecter van aard. Jeltsin wordt in Amerika gezien als een na een lang ziekbed enigszins herstelde regeringsleider, die hopelijk greep zal krijgen op het bestuur van zijn land. Maar de positie van Rusland is, vergeleken met die van de vroege Sovjet-Unie, aanzienlijk zwakker. Het leger verkeert in chaos, de economie maakt een diepe crisis door, er is een klasse ontstaan van criminele nouveau riches. Rusland is in Amerikaanse ogen slechts een schim van een supermacht.

Het streven van Clinton in Helsinki is niet een ja-woord los te peuteren, maar het verzet van Jeltsin af te zwakken. De Amerikaanse regering wil zijn Russische collega de argumenten geven om in een later stadium een charter te ondertekenen. Die argumenten zijn inmiddels bekend: de NAVO is niet tegen Rusland gericht, maar wil juist een partnerschap. Daarnaast zal de rol van Rusland in de Groep van Zeven versterkt worden en wordt gehoor gegeven aan de Russische wens het Verdrag ter vermindering van Conventionele Wapens te heropenen. Een belangrijke sweetener is de toezegging dat in Oost-Europa geen kernwapens en buitenlandse troepen worden geplaatst, waarbij een uitzondering wordt gemaakt voor militaire oefeningen. Voor Clinton is dit een subtiele evenwichtsoefening. Verdere concessies aan Rusland (veto-recht, niet plaatsen van troepen in de nieuwe NAVO-gebieden, de belofte de Baltische Staten, Roemenië en Bulgarije uit de NAVO te weren) kunnen grote problemen veroorzaken met de Republikeinse meerderheid in het Congres. De Amerikaanse volksvertegenwoordiging zal de uitbreiding van de NAVO moeten ratificeren. Het Congres heeft bovendien een bepalende stem in de financiering van de uitbreiding.

Overigens moet het debat over de toekomst van de NAVO in de VS nog op gang komen. Weliswaar schreef de hoogbejaarde diplomaat George Kennan een waarschuwend commentaar in The New York Times en schreven twee militair-politieke deskundigen boeken, die in de gewone boekhandel niet te krijgen zijn. Maar in het Congres en de publieke opinie is het Europese beleid van de president geen omstreden issue. Voorzover er oppositie is, is die slecht georganiseerd en tot nu toe nauwelijks hoorbaar.

In het algemeen wordt de wens van Oost-Europa zich aan te sluiten bij het bondgenootschap beschouwd als een logische volgende stap na de omwentelingen in de jaren tachtig. Er is in de VS ook sprake van een zekere ongeïnteresseerdheid, die soms wordt uitgelegd als heroplevend isolationisme.

De desinteresse kan omslaan als Clinton dit voorjaar de rechten van alle Oost-Europeanen verkwanselt, hetgeen hij nadrukkelijk niet van plan is. Balten, Roemenen en Bulgaren zijn in de VS getalsmatig niet zo sterk vertegenwoordigd als de Polen, maar zij kunnen wel veel lawaai en dus problemen maken.

Ook de kosten kunnen een lastige factor worden. De publicatie van een rapport, waarin die kosten voor de VS worden geschat op ruim 200 miljoen dollar, was bedoeld de bezorgdheid in het Congres, dat de VS te veel moeten betalen voor Europese veiligheid, weg te nemen.

Een onoverkomelijk probleem zal dit niet worden, want het zijn hoogstwaarschijnlijk Amerikaanse ondernemingen als Lockheed Martin Marietta, General Electric en Boeing/McDonnell Douglas en hun werknemers die het meest zullen profiteren van de omschakeling van de Poolse, Hongaarse en Tsjechische legers naar NAVO-standaarden. Dat zijn bedrijven die in Helsinki en Madrid niet aan tafel zijn zitten, maar die in de vorming van het buitenlandse beleid van Clinton een niet te onderschatten rol spelen.

Oscar Garschagen

Meer over