Alsof de wereld om een andere as is gaan draaien Jorge de Sena beschrijft het leven onder dictator Salazar

Toen de Portugese auteur Jorge de Sena (1919-1978) halverwege de jaren zestig begon met het schrijven van de roman Sinais de fogo (Tekens van vuur), koesterde hij niet de illusie dat het boek spoedig in zijn vaderland gepubliceerd zou worden....

Het voordeel van deze situatie was dat Sena geen moment rekening hoefde te houden met de mazen van de Portugese censuur en zich derhalve een onbeperkte artistieke vrijheid kon permitteren. In een brief aan een kennis lichtte hij dit als volgt toe: 'Ik geloof niet dat iemand ooit zo ver is gegaan in ons realisme en evenmin in het doordringen in de psycho-seksuele drijfveren van de personen, misschien omdat ik niet schrijf met publikatie voor ogen. Ik besloot te schrijven voor 'wanneer het kan'. Maar ik weet dat het, wanneer dan ook, een verschrikkelijk schandaal wordt.'

Hoewel Sena met name tussen 1965 en 1967 hartstochtelijk werkte aan Tekens van vuur, zou hij de roman nimmer voltooien. Uiteindelijk werd het manuscript in 1979 postuum gepubliceerd. Portugal was toen al een democratie, maar het boek bracht niettemin een golf van verontwaardiging teweeg, vanwege de openhartige behandeling van 'de seksuele problematiek' en het 'schokkend scabreuze vocabulaire'.

Vertaler Arie Pos wijst er in een nawoord bij de Nederlandse uitgave op dat enkele critici Tekens van vuur onmiddellijk als een meesterwerk betitelden en dat het boek anno 1995 door velen beschouwd wordt als 'de beste Portugese roman van deze eeuw'. Het is aan deskundigen op het gebied van de Portugese literatuur om te bepalen of deze laatste bewering ook werkelijk hout snijdt. Het lijdt echter geen twijfel dat Tekens van vuur een intrigerend, maar naar moderne maatstaven allesbehalve schokkend boek is.

Het verhaal gaat over de jonge student Jorge, die zijn eigen seksuele, politieke en morele ontluiken onder de loep neemt tegen de achtergrond van een voor Portugal cruciale historische gebeurtenis: het uitbreken van de Spaanse burgeroorlog. Wanneer hij op 18 juli 1936 de trein neemt naar zijn oom en tante in de sjieke badplaats Figuera da Foz, leest hij in de ochtendkrant dat er in het buurland een 'nationale revolutie' is uitgebroken. Het nieuws doet hem niets. Spanjaarden vindt hij toch maar 'afgrijselijke lui' en zijn gedachten gaan eerder uit naar het weerzien met zijn vakantievrienden.

Eenmaal op zijn logeeradres ontdekt Jorge dat het niet makkelijk zal zijn om ongestoord vakantie te vieren. Zijn oom, een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog die een diepe haat koestert jegens alles wat naar militarisme riekt, heeft twee gevluchte Spanjaarden in huis genomen, omdat de Portugese autoriteiten de kant van de opstandelingen hebben gekozen en jacht maken op aanhangers van de republiek. Daarnaast blijken enkele vrienden betrokken te zijn bij een plan om naar Spanje te varen en de republikeinen te hulp te komen.

Jorge is verbijsterd. Het komt hem voor 'alsof de wereld om een andere as' is gaan draaien. Na een monumentale orgie waarin de keurige vriendenclub volledig over de schreef gaat, besluit hij zijn kameraden te helpen en binnen een mum van tijd weet hij een dusdanig grote som geld te vergaren dat de boottocht door kan gaan.

Zijn beweegredenen hebben evenwel weinig met politiek uit te staan: de verloofde van zijn vakantievriendinnetje Mercedes is van plan om mee te varen naar Spanje en bovendien kan zijn oom nu zonder wroeging de twee Spaanse onderduikers naar hun vaderland terugsturen.

Kort nadat de boot is uitgevaren, spoelt het lijk aan van een van de samenzweerders, Mercedes' halfbroer, die op mysterieuze wijze om het leven is gekomen. Vrijwel alle betrokkenen reageren onverschillig en voor Jorge is dit aanleiding om zich te bezinnen op de hypocrisie van de volwassenen. Terug in Lissabon, waar Salazar's wending naar het fascisme intussen massale steun van de bevolking heeft gekregen, vindt Jorge vervolgens in de poëzie een uitlaapklep voor zijn twijfels en angsten.

Jorge's eindeloze overpeinzingen vormen een storend element in dit bij vlagen meesterlijk vertelde verhaal. Natuurlijk, veel adolescenten voelen zich bedrogen wanneer ze ontdekken dat het in het leven niet enkel rozegeur en maneschijn is. Maar om hier nu pagina's lang over uit te weiden gaat wat te ver. Daar komt bij dat Jorge zijn eigen gedachtenkronkels vaak niet meer kan volgen en regelmatig zijn toevlucht zoekt tot vage zinnen als: 'Niet-begrijpen was terdege begrijpen dat men niet begreep, net zoals begrijpen niet-begrijpen dat men begreep was'.

Dat neemt niet weg dat Tekens van vuur - zelfs in onvoltooide staat - een interessant boek is. De kracht schuilt vooral in Sena's nauwgezette reconstructie van de woelige zomermaanden van 1936, toen het regime van Salazar de gebeurtenissen in Spanje aangreep om met steun van een aanzienlijk deel van de bevolking het fascisme openlijk in de armen te sluiten. Ook de troebele verstandhouding tussen Spanjaarden en Portugezen wordt op subtiele wijze en niet zonder humor beschreven.

Met zijn even scherpe als ironische pen laat Sena tevens zien dat veel aanhangers van de dictator allesbehalve overtuigde fascisten waren. Dit geldt bijvoorbeeld voor Jorge's ouders: nette, onthutsend naïeve burgers die blij zijn dat na jaren van politieke onrust (tussen 1910 en 1926 vonden er ruim dertig revoluties, samenzweringen en staatsgrepen plaats) de orde wordt hersteld.

Menselijk gedrag, zo suggereert Sena, laat zich niet eenvoudig vangen in kwalificaties als goed en kwaad. Wie de moeite neemt om de drijfveren van revolutionairen en reactionairen, filantropen en asocialen te onderzoeken, stuit steevast op een onontwarbaar web, waar zuiverheid en verdorvenheid onmerkbaar in elkaar overgaan.

Is dit voor Jorge een enorme openbaring, zijn oom weet wel beter. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was hij samen met duizenden landgenoten naar Vlaanderen gestuurd om tegen de Duitsers te vechten en vervolgens aan zijn lot te worden overgelaten. Na maanden in een hel te hebben geleefd, kon hij uiteindelijk terugkeren naar zijn vaderland. Daar werd hij paradoxaal genoeg als een held ingehaald. Dat Sena zijn meeslepende relaas in Tekens van vuur heeft opgenomen, is een literaire vorm van historische gerechtigheid.

Jorge de Sena: Tekens van Vuur. Uit het Portugees vertaald door Arie Pos. De Prom, ¿ 49,50.

Meer over